Category: Gündəm

ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Tramp, İranla bağlı danışıqlar mövzusunda yayılan şayiələrə və iddialara aydınlıq gətirib. O, özünün bu məsələdəki mövqeyini bir daha ifadə edərək, hər zaman dialoqa açıq olduğunu vurğulayıb və “səsinin batması” iddialarını rədd edib.

Tramp qeyd edib ki, prezidentliyi dövründə İranla danışıqlara başlamağa və hətta razılaşma əldə etməyə hazır idi, lakin Tehran tərəfi bu imkandan istifadə etməyib. Bu açıqlama, onun İranla bağlı əvvəlki sərt siyasəti fonunda xüsusi diqqət çəkir və bəzi dairələrdə yaranan suallara cavab verir.

Keçmiş prezidentin administrasiyası dövründə ABŞ İran nüvə razılaşmasından (JCPOA) çıxmış və Tehrana qarşı bir sıra sərt sanksiyalar tətbiq etmişdi. Bu addımlar iki ölkə arasındakı gərginliyi xeyli artırmış və diplomatik əlaqələri minimuma endirmişdi.

Lakin Tramp indi də danışıqlar üçün qapını açıq qoyduğunu bildirir. O, əlavə edib ki, İranla “çox yaxşı bir razılaşma” əldə etmək üçün “hazır idi”, lakin “onlar bunu istəmədilər”. Bu bəyanat, gələcək potensial danışıqlar üçün bir siqnal kimi şərh edilə bilər.

Analitiklər Trampın bu bəyanatını, onun gələcək siyasətində İranla bağlı hansı mövqeni tutacağının göstəricisi kimi qiymətləndirirlər. Onun “səsinin batması” iddialarına qarşı verdiyi bu cavab, mövqeyinin dəyişmədiyini, sadəcə şəraitin fərqli olduğunu və Tehranın iradəsizliyini vurğulayır.

Pekininin İranın zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının Çinə köçürülməsi ilə bağlı irəli sürdüyü təklif beynəlxalq münasibətlərdə yeni bir gərginlik dalğasına səbəb olub. Bu strateji addım, Tehranın nüvə proqramı ətrafında illərdir davam edən mübahisələrə yeni bir ölçü qatır və qlobal güclər arasında mürəkkəb diplomatik oyunun başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.

İranın nüvə fəaliyyətləri uzun müddətdir ki, Qərb ölkələrinin və beynəlxalq təşkilatların narahatlığına səbəb olur. 2015-ci ildə imzalanan Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (JCPOA) İranın nüvə proqramını məhdudlaşdırmaqla müqabilində sanksiyaların qaldırılmasını nəzərdə tuturdu. Lakin ABŞ-ın bu sazişdən çıxması və İrana qarşı sanksiyaları bərpa etməsi, Tehranın uran zənginləşdirmə fəaliyyətini yenidən sürətləndirməsinə yol açdı.

Çinin bu təklifinin əsasında bir neçə amil dayanır. Pekin, bir tərəfdən, Yaxın Şərqdəki sabitliyi təmin etməyə çalışır və İranla münasibətlərini gücləndirmək istəyir. Digər tərəfdən, bu təklif Çinin nüvə yayılmasının qarşısının alınması sahəsində daha aktiv rol oynamaq arzusunu da əks etdirir. Uranın Çinə köçürülməsi, İranın nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaq üçün bir təhlükəsizlik mexanizmi kimi təqdim edilə bilər.

Təklif İran üçün həm riskləri, həm də potensial faydaları özündə ehtiva edir. Tehran, uran ehtiyatlarını başqa bir ölkəyə verməklə nüvə proqramının müstəqilliyini itirə bilər. Lakin bu addım, beynəlxalq ictimaiyyətlə münasibətləri yaxşılaşdırmaq, sanksiyaların yüngülləşdirilməsi üçün zəmin yaratmaq və iqtisadi təcridi azaltmaq üçün bir fürsət ola bilər.

ABŞ və Avropa ölkələri bu təklifi ehtiyatla qarşılayacaqlar. Vaşinqton, İranın nüvə proqramı ilə bağlı daha sərt mövqe nümayiş etdirir və hər hansı bir razılaşmanın Tehranın nüvə ambisiyalarını tamamilə dayandırmasını tələb edir. İsrail isə İranın nüvə fəaliyyətlərinə qarşı ən sərt mövqeyi tutur və bu təklifi regional təhlükəsizlik üçün yeni bir risk kimi qiymətləndirə bilər.

Bu təklifin reallaşması, Yaxın Şərqdəki güc balansını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə bilər. Çinin artan diplomatik təsiri, regionda ABŞ-ın dominant roluna meydan oxuya bilər. Eyni zamanda, İranın nüvə proqramının gələcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliklər daha da artır.

Pekinin bu təklifi hələlik ilkin mərhələdədir və onun taleyi bir çox diplomatik danışıqlardan, beynəlxalq təzyiqlərdən və region ölkələrinin mövqelərindən asılı olacaq. Nüvə yayılmasının qarşısının alınması və regional sabitliyin təmin edilməsi yolunda bu təklif, ya yeni bir həll yolu, ya da daha böyük bir mübahisə mənbəyi ola bilər.

İranın ali rəhbəri Ayətullah Əli Xameneinin oğlu Müctəba Xamenei tərəfindən səsləndirilən “Ordumuz İran ərazisini qoruyur” bəyanatı regionda geniş müzakirələrə səbəb olub. Bu açıqlama, xüsusilə Azərbaycan və İran arasındakı münasibətlər fonunda diqqət çəkir və müxtəlif şərhlərə yol açır.

Müctəba Xamenei tərəfindən istifadə edilən “ordumuz” ifadəsi qeyri-müəyyənlik yaradır. Adətən, bu cür ifadələr ölkənin öz silahlı qüvvələrinə istinad edir. Lakin Azərbaycan mediasında yayılan bu xəbər kontekstində, bəzi analitiklər bunun Azərbaycan Ordusuna işarə ola biləcəyini ehtimal edirlər. Bu isə iki ölkə arasındakı həssas münasibətlər baxımından ciddi suallar doğurur.

Əgər Müctəba Xamenei həqiqətən də Azərbaycan Ordusunu nəzərdə tutubsa, bu, Tehranın Bakının regional təhlükəsizlikdəki roluna dair baxışında dönüş nöqtəsi ola bilər. Son illərdə iki ölkə arasında müəyyən gərginliklər yaşansa da, bu cür bir bəyanat əməkdaşlıq və ya ortaq maraqların mövcudluğuna işarə edə bilər.

Digər tərəfdən, bu bəyanatın sadəcə bir tərcümə xətası və ya kontekstdən çıxarılmış bir cümlə olması ehtimalı da istisna edilmir. İran rəsmiləri adətən regional məsələlərdə ehtiyatlı danışırlar və bu cür bir açıqlama diplomatik dairələrdə böyük rezonansa səbəb ola bilər.

Məsələnin dəqiqləşdirilməsi və rəsmi Tehranın bu barədə mövqeyini bildirməsi vacibdir. Belə bir iddia, regional güc balansına və iki ölkənin gələcək əlaqələrinə əhəmiyyətli təsir göstərə bilər.

Bu bəyanatın fonunda, Azərbaycan və İranın sərhəd təhlükəsizliyi, regional sabitlik və terrorla mübarizə kimi sahələrdə potensial əməkdaşlıq imkanları yenidən gündəmə gələ bilər. Lakin hər hansı bir nəticə çıxarmadan öncə, Müctəba Xameneinin sözlərinin tam konteksti və məqsədi aydınlaşdırılmalıdır.

Ermənistan Rusiya ilə hərbi-texniki əməkdaşlığı davam etdirmək qərarını təsdiqləyib. Bu addım, regionda geosiyasi gərginliyin artdığı və beynəlxalq münasibətlərdə mürəkkəb dövrün yaşandığı bir vaxta təsadüf edir. İrəvanın bu qərarı, ölkənin müdafiə qabiliyyətini gücləndirmək və strateji maraqlarını qorumaq məqsədi daşıyır.

Rusiya uzun illərdir Ermənistanın əsas hərbi-texniki tərəfdaşı olaraq qalır. Bu əməkdaşlıq çərçivəsində, Ermənistan ordusu müasir silah sistemləri ilə təchiz olunur, həmçinin hərbi kadrların hazırlanması və təlimləri həyata keçirilir. Əməkdaşlığın davam etdirilməsi, mövcud müqavilələrin və təchizat proqramlarının icrasını nəzərdə tutur.

Ermənistan üçün Rusiya ilə hərbi əməkdaşlıq, xüsusilə regional təhlükəsizlik çağırışları fonunda mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ölkənin müdafiə doktrinasında Rusiya ilə ittifaq mühüm yer tutur və bu əməkdaşlıq Ermənistanın müdafiə potensialının əsas sütunlarından biri hesab olunur.

Son dövrlərdə Ermənistanın xarici siyasətində Qərbə doğru müəyyən istiqamətlənmə müşahidə olunsa da, hərbi sahədə Rusiya ilə əlaqələr prioritet olaraq qalır. Bu, İrəvanın təhlükəsizlik təminatları ilə bağlı pragmatik yanaşmasının göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.

Əməkdaşlığın davam etdirilməsi regionda qüvvələr balansına təsir göstərə bilər. Qonşu ölkələr və beynəlxalq müşahidəçilər bu prosesi diqqətlə izləyir. İrəvanın bu qərarı, regional təhlükəsizlik arxitekturasında Rusiya amilinin əhəmiyyətini bir daha vurğulayır.

Hərbi-texniki əməkdaşlığın gələcəkdə hansı istiqamətlərdə inkişaf edəcəyi, yeni silah təchizatları və birgə layihələrin olub-olmayacağı yaxın zamanda aydınlaşacaq. Lakin indiki halda, Ermənistanın Rusiya ilə hərbi bağlarını qoruyub saxlayacağı bəllidir.

İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) ABŞ-ın İrana qarşı tətbiq etdiyi “blokada” davam etdiyi müddətcə Hörmüz boğazının bağlı qalacağını bəyan edib. Bu sərt xəbərdarlıq, Tehran və Vaşinqton arasında onsuz da gərgin olan münasibətləri daha da qızışdırır və regionda yeni eskalasiya təhlükəsi yaradır.

SEPAH rəsmiləri bildiriblər ki, əgər ABŞ İrana qarşı iqtisadi sanksiyalarını və neft ixracına qoyulan məhdudiyyətləri davam etdirsə, İran da öz növbəsində strateji Hörmüz boğazını beynəlxalq gəmiçilik üçün bağlamaq məcburiyyətində qalacaq. Bu, İranın uzun müddətdir səsləndirdiyi, lakin son vaxtlar daha kəskin tonla ifadə etdiyi bir təhdiddir.

Hörmüz boğazı Fars körfəzini Oman körfəzi və Ərəb dənizi ilə birləşdirən dünyanın ən mühüm neft nəqli marşrutlarından biridir. Qlobal neft tədarükünün təxminən üçdə biri bu boğazdan keçir. Onun bağlanması dünya bazarlarında neft qiymətlərinin kəskin artmasına və qlobal iqtisadiyyat üçün ciddi fəsadlara səbəb ola bilər.

ABŞ-ın “blokadası” dedikdə, əsasən, İranın nüvə proqramı ilə bağlı tətbiq edilən genişmiqyaslı iqtisadi sanksiyalar, xüsusilə də İran neftinin dünya bazarlarına çıxışını məhdudlaşdıran tədbirlər nəzərdə tutulur. Tehran bu sanksiyaları öz suverenliyinə qarşı iqtisadi müharibə kimi qiymətləndirir.

SEPAH-ın bu bəyanatı, həm də regionda artan hərbi gərginlik fonunda verilib. ABŞ və onun müttəfiqləri Fars körfəzində hərbi mövcudluğunu gücləndirərkən, İran da öz müdafiə qabiliyyətini nümayiş etdirməyə çalışır. Hörmüz boğazının statusu uzun illərdir ki, İran-ABŞ münasibətlərində həssas bir nöqtə olaraq qalır.

Beynəlxalq ictimaiyyət bu cür təhdidləri narahatlıqla izləyir, çünki boğazın bağlanması yalnız regional deyil, qlobal sabitliyə də ciddi təsir göstərə bilər. Diplomatik həll yolları tapılmadığı təqdirdə, Hörmüz boğazı üzərindəki gərginlik daha da artaraq gözlənilməz nəticələrə yol aça bilər.

Böyük Britaniya Xarici İşlər Naziri, Hörmüz boğazında gərginliyin azaldılması və beynəlxalq dənizçilik hüququna riayət edilməsi ilə bağlı İrana ciddi çağırış edib. Bu çağırış regionda son zamanlar artan gərginlik fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Hörmüz boğazı dünya neft ticarətinin əsas arteriyalarından biri hesab olunur. Qlobal enerji təchizatının böyük bir hissəsi bu strateji su yolundan keçir. Boğazın bağlanması və ya burada baş verə biləcək hər hansı bir pozuntu dünya iqtisadiyyatına ciddi zərbə vura bilər.

Britaniya rəsmisi Tehranı boğazda gəmilərin sərbəst hərəkətini təmin etməyə, beynəlxalq normalara uyğun davranmağa və regionda sabitliyi pozacaq addımlardan çəkinməyə çağırıb. Bu, xüsusilə son dövrlərdə boğazda bir sıra insidentlərin yaşandığı bir vaxta təsadüf edir.

Beynəlxalq ictimaiyyət Hörmüz boğazının təhlükəsizliyini diqqətlə izləyir. Bir çox ölkə regionda gərginliyin artmasından narahatdır və bütün tərəfləri təmkinli olmağa çağırır. Britaniyanın bu mövqeyi də beynəlxalq təhlükəsizliyin təmin edilməsinə yönəlib.

İranın bu çağırışa necə reaksiya verəcəyi hələlik bəlli deyil. Lakin Tehranın regional siyasətində atacağı addımlar yaxın gələcəkdə boğazda və ümumilikdə Fars körfəzi regionunda vəziyyətin necə inkişaf edəcəyinə təsir edəcək.

Qeyd edək ki, Hörmüz boğazı regionda geopolitik əhəmiyyətinə görə daim diqqət mərkəzindədir. Onun təhlükəsizliyi təkcə region ölkələri üçün deyil, bütün dünya üçün strateji əhəmiyyətə malikdir.

Son günlər Rusiya Federasiyasının bir sıra bölgələri pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) kütləvi hücumlarına məruz qalıb. Bu hücumlar ölkənin müxtəlif ərazilərində ciddi narahatlıq yaradıb və infrastruktur obyektlərinə zərər vurub.

Hədəf alınan əsas obyektlər arasında Qara dəniz limanları, neft emalı zavodları və yanacaq bazaları xüsusi yer tutur. Bu cür strateji hədəflərə edilən zərbələr Rusiyanın hərbi-sənaye kompleksinə və enerji təchizatına təsir etmək məqsədi daşıyır.

Təəssüf ki, hücumlar zamanı bəzi yaşayış məntəqələri də zərər görüb. Bu, mülki əhali arasında qorxu və narahatlığa səbəb olur, həmçinin beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini cəlb edir.

Analitiklər bu hücumları Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Rusiyaya qarşı əks-hücum strategiyasının bir hissəsi kimi qiymətləndirir. Kiyev bu yolla Rusiyanın cəbhə xəttindəki hərbi potensialını zəiflətməyə çalışır.

Rusiya Müdafiə Nazirliyi PUA-ların əksəriyyətinin hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən zərərsizləşdirildiyini bildirsə də, bəzi dronların hədəflərinə çatması ciddi nəticələrə yol açıb.

Bu silsilə hücumlar müharibənin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir və bölgədəki gərginliyi daha da artırır. Beynəlxalq müşahidəçilər vəziyyətin gələcək inkişafını yaxından izləyir.

Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenko Qərbi ölkəsini Rusiyaya qarşı qaldırmaqda ittiham edərək, beynəlxalq münasibətlərdə gərginliyi artıran sərt bəyanatla çıxış edib. Lukaşenko bildirib ki, Qərb dövlətləri Belarusun daxili işlərinə müdaxilə etməyə və Minsk ilə Moskva arasında strateji tərəfdaşlığı pozmağa çalışır.

Prezidentin sözlərinə görə, bu cür cəhdlər regionda sabitliyi pozmaq məqsədi daşıyır və Belarusun suverenliyinə birbaşa təhdiddir. O vurğulayıb ki, Minsk Moskvanın ən yaxın müttəfiqlərindən biridir və ölkələr arasında əlaqələr sarsılmazdır. Lukaşenko Qərbin bu siyasətini “təhlükəli oyun” adlandırıb.

Bu bəyanat, Belarusun Rusiyaya hərbi və siyasi dəstəyinin artdığı bir dövrə təsadüf edir. Lukaşenko dəfələrlə Qərbin Belarusda rejim dəyişikliyi cəhdlərini pisləyib və ölkəsinin milli maraqlarını qorumaq üçün hər cür addımı atmağa hazır olduğunu bildirib.

Analitiklər Lukaşenkonun bu çıxışını Qərbə ünvanlanmış xəbərdarlıq kimi qiymətləndirirlər. Onlar hesab edirlər ki, bu bəyanat regionda gərginliyi daha da artıraraq, Belarusun Rusiya ilə inteqrasiyasını gücləndirə bilər. Minsk beynəlxalq təzyiqlərə baxmayaraq, Rusiyaya sadiq qalacağını nümayiş etdirir.

Belarus lideri Qərbin təzyiq siyasətinin əks nəticələr verəcəyini və ölkəsinin xarici müdaxilələrə qarşı müqavimətini daha da artıracağını vurğulayıb. O, Belarus xalqının öz yolunu seçməkdə azad olduğunu və kənar qüvvələrin iradəsini qəbul etməyəcəyini qeyd edib.

Beləliklə, Lukaşenkonun bu sərt bəyanatı beynəlxalq arenada böyük əks-səda doğuraraq, Şərqi Avropada geosiyasi vəziyyətin daha da mürəkkəbləşəcəyinə işarə edir. Minsk və Moskva arasındakı strateji əməkdaşlığın dərinləşməsi fonunda, Qərbin regiondakı siyasəti yeni çağırışlarla üzləşəcək.

İran İslam Respublikası Amerika Birləşmiş Ştatları ilə nüvə danışıqlarının növbəti mərhələsinə hələlik razılıq verməyib. Bu qərar, beynəlxalq ictimaiyyətdə Tehran və Vaşinqton arasındakı gərginliyin azaldılmasına dair ümidləri yenidən sual altına qoyur və diplomatik səylərin gələcəyini qeyri-müəyyən edir.

Məlum olduğu kimi, tərəflər arasında danışıqlar əsasən 2015-ci il nüvə sazişini (JCPOA) bərpa etmək məqsədi daşıyır. ABŞ-ın sabiq prezidenti Donald Trampın bu sazişdən çıxması və İrana qarşı sərt sanksiyalar tətbiq etməsi münasibətləri kəskin şəkildə pisləşdirmişdi. Hazırkı Bayden administrasiyası isə sazişə qayıtmaq niyyətində olduğunu bildirsə də, danışıqlar irəliləyiş əldə etməkdə çətinlik çəkir.

Tehranın növbəti danışıqlar raunduna razılıq verməməsinin bir neçə səbəbi ola bilər. İran rəsmiləri dəfələrlə ABŞ-ın sanksiyaları tamamilə ləğv etməsi və sazişə qayıdacağına dair etibarlı zəmanətlər verməsini tələb edirlər. Həmçinin, ölkə daxilindəki siyasi dəyişikliklər və mühafizəkarların mövqelərinin güclənməsi də danışıqlar prosesinə təsir göstərir.

Avropa İttifaqı kimi vasitəçilərin səylərinə baxmayaraq, tərəflər arasında etimad böhranı davam edir. Hər iki tərəf digərini güzəştə getməməkdə ittiham edir, bu isə diplomatik çıxış yolunun tapılmasını daha da çətinləşdirir. Regional münaqişələr və geosiyasi gərginliklər də bu danışıqlara əlavə təzyiq yaradır.

Danışıqların təxirə salınması nüvə proqramı ilə bağlı narahatlıqları artırır. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (MAQATE) İranın nüvə fəaliyyətlərini yaxından izləsə də, Tehranın bəzi məhdudiyyətləri aradan qaldırması beynəlxalq ictimaiyyətdə ciddi narahatlıq doğurur. Bu vəziyyət bölgədəki sabitliyə və qlobal enerji bazarlarına da mənfi təsir göstərə bilər.

Nəticə etibarilə, ABŞ və İran arasında nüvə danışıqlarının gələcəyi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Tərəflər arasında etimadın bərpası və konstruktiv dialoqun qurulması üçün əlavə diplomatik səylərə ehtiyac var. Əks halda, gərginliyin daha da artması riski mövcuddur.

Niderlandın Baş naziri Mark Rutte ABŞ-nin Şimali Atlantika Müqaviləsi Təşkilatından (NATO) çıxması ehtimalı ilə bağlı yayılan narahatlıqlara aydınlıq gətirib. O, ABŞ-nin müttəfiqlikdən geri çəkiləcəyinə inanmadığını vurğulayıb.

Son dövrlərdə, xüsusilə ABŞ-də keçiriləcək prezident seçkiləri ərəfəsində bəzi siyasi dairələr və ekspertlər Vaşinqtonun NATO-ya sadiqliyi ilə bağlı suallar qaldırırdılar. Rutte bu cür narahatlıqların əsassız olduğunu bildirib və ABŞ-nin alyansdakı rolunun həlledici əhəmiyyətini qeyd edib.

Rutte öz açıqlamasında bildirib ki, ABŞ-nin NATO-dan çıxması onun öz maraqlarına zidd olar. O, alyansın təkcə Avropanın deyil, həm də ABŞ-nin təhlükəsizliyi üçün kritik bir platforma olduğunu vurğulayıb. “Mən buna inanmıram,” deyə o, ABŞ-nin NATO-dan ayrılacağı ehtimalı barədə danışarkən qətiyyətlə söyləyib.

Niderland Baş naziri həmçinin, transatlantik əlaqələrin gücünə və davamlılığına inamını ifadə edib. Onun sözlərinə görə, NATO kollektiv müdafiənin təməl daşı olaraq qalır və qlobal təhlükəsizlik çağırışları qarşısında birliyin vacibliyi daha da artır.

Mark Ruttenin bu açıqlamaları, onun NATO-nun baş katibi postuna namizədliyi fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Onun bu mövqeyi alyans daxilindəki sabitliyi və gələcək istiqaməti ilə bağlı müzakirələrə müsbət töhfə verir.

Bu cür bəyanatlar, müttəfiqlər arasında etimadı gücləndirməyə və alyansın gələcək fəaliyyəti üçün aydın bir yol xəritəsi çəkməyə xidmət edir. Rutte, NATO-nun bütün üzvlərinin ümumi dəyərlərə sadiq qalmasının vacibliyini bir daha vurğulayıb.