Category: Gündəm

İranın prezidentliyə namizədi Məsud Pezeşkian ABŞ ilə mümkün razılaşma üçün Tehranın şərtlərini açıqlayaraq beynəlxalq diqqəti öz üzərinə çəkib. Bu bəyanat, regionda və qlobal arenada gərginliyin artdığı bir dövrdə İranın xarici siyasətində potensial dəyişikliklərə işarə edir.

Pezeşkianın ifadələrinə görə, İran, ABŞ ilə hər hansı bir razılaşmaya getməzdən əvvəl bir sıra əsas tələblərin yerinə yetirilməsini gözləyir. Bu tələblər arasında ilk növbədə İrana qarşı tətbiq edilən sanksiyaların tamamilə ləğvi və ölkənin nüvə proqramı ilə bağlı beynəlxalq zəmanətlərin verilməsi yer alır.

Namizəd həmçinin vurğulayıb ki, Tehranın bölgədəki təhlükəsizlik maraqları və müttəfiqlərinin müdafiəsi hər hansı bir danışıqda əsas prioritet olacaq. Bu, İranın regional təsirini qorumaq və daxili sabitliyini təmin etmək istəyinin göstəricisidir.

Bu bəyanatlar, İranın yaxınlaşan prezident seçkiləri fonunda səsləndirilir və namizədlərin xarici siyasət mövqelərini seçicilərə təqdim etmək cəhdləri kimi qiymətləndirilə bilər. Pezeşkianın mövqeyi, əvvəlki hökumətlərin xarici siyasət kursundan fərqli və ya ona uyğun ola bilər, bu da seçkilərin nəticəsindən asılı olaraq ölkənin gələcək istiqamətini müəyyən edəcək.

ABŞ tərəfindən hələlik rəsmi bir reaksiya verilməsə də, bu cür bəyanatlar beynəlxalq ictimaiyyətdə geniş müzakirələrə səbəb olur. İranın yeni prezidentinin kimliyindən asılı olmayaraq, Tehran-Vaşinqton münasibətlərinin gələcəyi, regionda sülh və sabitlik üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Analitiklər, Pezeşkianın şərtlərinin həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq tərəfdaşlara ünvanlandığını qeyd edirlər. Bu, İranın nüvə razılaşmasına qayıtmaq və ya yeni bir razılaşma əldə etmək üçün müəyyən bir çərçivə təklif etməsi kimi şərh edilə bilər.

Gələcək danışıqlar və ya diplomatik səylər, bu şərtlərin nə dərəcədə qəbul edilə biləcəyini və ya güzəştlər edilə biləcəyini göstərəcək. Lakin bir şey dəqiqdir ki, İranın xarici siyasət gündəmində ABŞ ilə münasibətlər yenidən ön plana çıxır.

İran İslam Respublikası Hörmüz Boğazı ilə bağlı beynəlxalq ictimaiyyətə sərt mesaj göndərərək, “Döyüşsəniz, döyüşəcəyik” bəyanatını verib. Bu qətiyyətli mövqe regionda onsuz da yüksək olan gərginliyi daha da artıraraq, qlobal enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları yenidən gündəmə gətirib.

Hörmüz Boğazı dünyanın ən strateji dəniz yollarından biridir. Fars Körfəzini Oman Dənizi və Hind Okeanı ilə birləşdirən bu dar keçid, qlobal neft tədarükünün təxminən üçdə birinin, yəni gündəlik 20 milyondan çox barel xam neft və digər neft məhsullarının daşındığı həyati əhəmiyyətli marşrutdur. Onun bağlanması və ya təhlükə altına düşməsi dünya iqtisadiyyatına ciddi zərbə vura bilər.

İranın bu bəyanatı, ABŞ və müttəfiqlərinin regiondakı hərbi mövcudluğuna və İrana qarşı tətbiq edilən sanksiyalara cavab olaraq qiymətləndirilir. Tehran uzun müddətdir ki, öz suveren hüquqlarını və regiondakı maraqlarını müdafiə etmək üçün Hörmüz Boğazının strateji əhəmiyyətindən istifadə edə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edir.

Son illərdə boğazda bir sıra insidentlər, o cümlədən tankerlərə hücumlar və gəmilərin ələ keçirilməsi halları baş verib ki, bu da regiondakı vəziyyətin nə qədər kövrək olduğunu göstərir. İranın hazırkı bəyanatı bu insidentlərin fonunda daha da ciddi qəbul edilir.

Analitiklər hesab edir ki, İranın bu addımı həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq oyunçulara ünvanlanmış güc nümayişidir. Tehran, hər hansı bir hərbi müdaxiləyə qarşı durmaq və öz təhlükəsizliyini təmin etmək qətiyyətində olduğunu nümayiş etdirmək istəyir.

Bu cür kəskin bəyanatlar beynəlxalq münasibətlərdə gərginliyin artmasına səbəb olur və diplomatik həll yollarının tapılmasını daha da çətinləşdirir. Dünya ictimaiyyəti və regional dövlətlər tərəfləri təmkinli olmağa və dialoq yolu ilə problemləri həll etməyə çağırır.

Hörmüz Boğazı ətrafındakı vəziyyət yaxın gələcəkdə də diqqət mərkəzində qalacaq və qlobal geosiyasətin əsas gündəm maddələrindən biri olacaq. Regionda sülh və sabitliyin təmin edilməsi üçün bütün tərəflərin məsuliyyətli davranışı vacibdir.

İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) Hörmüz boğazı ilə bağlı ciddi xəbərdarlıq edib. Təşkilat, boğaza hərbi gəmilərin yaxınlaşması halında bölgədəki atəşkəs rejiminin pozulacağını bəyan edib. Bu açıqlama regional gərginliyin artdığı bir vaxta təsadüf edir və beynəlxalq ictimaiyyətdə narahatlıqla qarşılanıb.

SEPAH rəsmiləri vurğulayıblar ki, Hörmüz boğazı İranın milli təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir və bu əraziyə hər hansı bir xarici hərbi müdaxilə qəbuledilməzdir. Onlar xüsusilə Qərb ölkələrinin hərbi gəmilərinin boğazda mövcudluğuna işarə edərək, bunun regionda sabitliyi pozduğunu və təhlükəli nəticələrə yol aça biləcəyini bildiriblər.

Hörmüz boğazı dünyanın ən strateji dəniz yollarından biridir və qlobal neft təchizatının əhəmiyyətli bir hissəsi bu boğazdan keçir. İran bu su yolunun təhlükəsizliyini öz əlində saxlamağa çalışır və beynəlxalq sularda naviqasiya azadlığını təmin etməklə yanaşı, öz suveren hüquqlarını da qoruduğunu bəyan edir.

Atəşkəs rejiminin pozulması xəbərdarlığı, regionda onsuz da kövrək olan sülh proseslərinə ciddi zərbə vura bilər. SEPAH-ın bu bəyanatı, xüsusilə son dövrlərdə Yəmən, Suriya və İraqda müşahidə olunan gərginliklərin fonunda daha da böyük əhəmiyyət kəsb edir və bölgədəki qüvvələr balansı üçün yeni bir sınaq ola bilər.

Analitiklər SEPAH-ın bu xəbərdarlığını bölgədəki hər hansı bir hərbi eskalasiyanın qarşısını almaq üçün preventiv bir addım kimi qiymətləndirirlər. Lakin bu, eyni zamanda, İranın öz maraqlarını qorumaq üçün hərbi güc tətbiq etməyə hazır olduğunu göstərən bir siqnaldır və gərginliyi daha da artıra bilər.

Beynəlxalq ictimaiyyət və regional oyunçular bu vəziyyəti yaxından izləyir. Hörmüz boğazında hər hansı bir insident qlobal iqtisadiyyata və regionun təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərə bilər. Diplomatik səylər gərginliyi azaltmaq və mümkün münaqişənin qarşısını almaq üçün vacibdir.

ABŞ-ın nüfuzlu “The Wall Street Journal” qəzetinin məlumatına görə, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) zərbə katerlərinin 60%-dən çoxu hazırda işlək vəziyyətdədir. Bu məlumat, bölgədəki hərbi gərginliyin artdığı bir dövrdə İranın dəniz qüvvələrinin potensialını bir daha gündəmə gətirir.

SEPAH-ın dəniz qüvvələri, xüsusilə Fars Körfəzi və Hörmüz boğazında asimmetrik müharibə strategiyası üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Kiçik, sürətli və çevik katerlər, böyük hərbi gəmilər üçün ciddi təhdid yarada bilər, xüsusilə də “sürü” taktikaları tətbiq edildikdə.

Hörmüz boğazı, dünya neft ticarətinin əsas arteriyalarından biri olaraq, strateji əhəmiyyətə malikdir. İranın bu boğazda hərbi mövcudluğunu gücləndirməsi, beynəlxalq dənizçilik və enerji təhlükəsizliyi üçün potensial risklər daşıyır.

ABŞ və onun regiondakı müttəfiqləri, İranın bu növ hərbi imkanlarını yaxından izləyir. SEPAH-ın zərbə katerlərinin yüksək işlək vəziyyətdə olması, regionda hər hansı bir potensial qarşıdurma zamanı İranın dənizdəki müdafiə və hücum qabiliyyətinin vacib bir hissəsini təşkil edir.

Bu cür katerlər, əsasən raketlər, torpedalar və pulemyotlarla təchiz olunur. Onların əsas məqsədi, daha böyük və ağır silahlı düşmən gəmilərinə qarşı sürətli və gözlənilməz hücumlar həyata keçirməkdir. Bu, İranın müdafiə doktrinasının mühüm bir elementidir.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) Sudandakı humanitar böhranın dərinləşməsi ilə bağlı ciddi həyəcan təbili çalıb. Təşkilatın açıqlamasına görə, ölkədə 33 milyondan çox insan təcili humanitar dəstəyə ehtiyac duyur. Bu rəqəm Sudan əhalisinin böyük bir hissəsinin fəlakətli vəziyyətdə olduğunu göstərir.

BMT-nin məlumatına əsasən, Sudanda davam edən silahlı münaqişələr, iqtisadi çətinliklər və təbii fəlakətlər milyonlarla insanın həyatını iflic vəziyyətinə salıb. Əsas ehtiyaclar arasında qida təhlükəsizliyi, təmiz içməli su, sığınacaq, səhiyyə xidmətləri və təhsil yer alır.

Vəziyyət xüsusilə uşaqlar, qadınlar və yaşlılar üçün kritikdir. Minlərlə uşaq qida çatışmazlığından əziyyət çəkir və xəstəliklərə qarşı həssasdır. Münaqişə zonalarından didərgin düşən insanların sayı durmadan artır, bu da mövcud resurslara əlavə təzyiq yaradır.

BMT beynəlxalq ictimaiyyəti Sudana təcili yardım göstərməyə çağırır. Təşkilat bildirir ki, lazımi maliyyə vəsaitləri və logistik dəstək olmadan bu miqyasda bir böhranın öhdəsindən gəlmək mümkün deyil. Humanitar əməliyyatların genişləndirilməsi üçün donor ölkələrin fəal iştirakı vacibdir.

Beynəlxalq təşkilatlar və yerli tərəfdaşlar Sudandakı ehtiyac sahiblərinə çatmaq üçün böyük səylər göstərsələr də, təhlükəsizlik problemləri və məhdud giriş imkanları işi çətinləşdirir. BMT bütün tərəfləri humanitar yardımların maneəsiz çatdırılmasına şərait yaratmağa çağırır.

Bu böhranın uzunmüddətli həlli üçün Sudanda sülhün və sabitliyin bərqərar olması əsas şərtdir. BMT münaqişə edən tərəfləri dərhal atəşkəs elan etməyə və siyasi dialoqa başlamağa dəvət edir. Yalnız bu yolla ölkənin gələcəyi təmin oluna bilər.

Macarıstan siyasi səhnəsində böyük sarsıntı yaşanıb. Ölkənin uzun illərdir lideri olan Baş nazir Viktor Orban, gözlənilməz şəkildə seçkilərdə məğlub olduğunu etiraf edib. Bu bəyanat, Macarıstanın siyasi gələcəyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur və regionda geniş əks-səda yaradır.

Seçkilərin ilkin nəticələri açıqlandıqdan sonra, Orban öz partiyasının gözləntilərinin altında qaldığını və müxalifətin əhəmiyyətli irəliləyiş əldə etdiyini qəbul edib. Bu məğlubiyyət, Orbanın son illərdəki dominant mövqeyini nəzərə alsaq, bir çox müşahidəçi üçün tamamilə sürpriz olub.

Viktor Orban 2010-cu ildən bəri Macarıstanın baş naziri vəzifəsini icra edirdi və onun rəhbərliyi altında ölkə həm daxili, həm də beynəlxalq siyasətdə xüsusi bir yol izləyirdi. Onun məğlubiyyəti, Macarıstanın siyasi kursunda köklü dəyişikliklərin baş verə biləcəyinə işarə edir.

Müxalifət partiyaları bu nəticəni tarixi qələbə kimi qiymətləndirir və yeni bir dövrün başladığını bəyan edirlər. Ölkədə hökumət formalaşdırma prosesinin necə gedəcəyi və yeni koalisiyanın hansı siyasətləri izləyəcəyi yaxın günlərdə aydınlaşacaq.

Bu hadisə təkcə Macarıstan üçün deyil, Avropa İttifaqı üçün də əhəmiyyətli nəticələrə malik ola bilər. Orbanın Avropa siyasətindəki mövqeyi və Avropa İttifaqı ilə münasibətləri tez-tez gərginliklə müşayiət olunurdu. Onun gedişi, Avropa siyasətində yeni dinamiklərə yol aça bilər.

Bu gün Xəzər dənizində 4.6 maqnitudalı güclü zəlzələ qeydə alınıb. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzindən (RSXM) verilən məlumata görə, yeraltı təkanlar yerli vaxtla səhər saatlarında baş verib.

Zəlzələnin episentri Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda, dəniz dibindən müəyyən dərinlikdə yerləşib. İlkin məlumatlara əsasən, zəlzələnin maqnitudası 4.6 təşkil edib ki, bu da orta güclü zəlzələlər kateqoriyasına daxildir.

Yeraltı təkanlar Xəzərsahili ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanın bəzi yaşayış məntəqələrində, xüsusilə sahilə yaxın ərazilərdə hiss oluna bilərdi. Lakin hazırda hər hansı dağıntı və ya tələfat barədə məlumat daxil olmayıb.

RSXM mütəxəssisləri zəlzələnin parametrlərini dəqiqləşdirmək və bölgədəki seysmik aktivliyi izləmək üçün araşdırmaları davam etdirirlər. Əhaliyə sakitliyini qorumaq və rəsmi məlumatları izləmək tövsiyə olunur.

Xəzər dənizi seysmik cəhətdən aktiv bölgələrdən biri hesab olunur və burada vaxtaşırı müxtəlif gücdə zəlzələlər qeydə alınır. Bu hadisə bölgədə seysmik monitorinqin vacibliyini bir daha vurğulayır.

Müvafiq qurumlar vəziyyəti nəzarətdə saxlayır və ictimaiyyəti baş verənlər barədə operativ şəkildə məlumatlandırmağa hazırdırlar. Yaxın saatlarda zəlzələ ilə bağlı əlavə detalların açıqlanması gözlənilir.

ABŞ-da Demokrat Partiyası daxilində gərginlik artmaqdadır. Partiyanın bəzi üzvləri, xüsusilə ermənipərəst mövqeyi ilə tanınan Konqresmen Erik Suolvelli zorakılıq qalmaqalı fonunda istefaya çağırıblar. Bu çağırışlar, partiya daxilindəki fikir ayrılıqlarını və xarici siyasət məsələlərinə fərqli yanaşmaları bir daha gündəmə gətirir.

Suolvellinin ermənipərəst mövqeyi uzun müddətdir ki, siyasi dairələrdə müzakirə mövzusu olub. Onun erməni lobbisinin maraqlarına xidmət etdiyi iddia olunan bəyanatları və qəbul etdiyi qərarlar, bəzi həmkarları tərəfindən sərt tənqid olunur. Bu, xüsusilə Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi fonunda daha da qabardılır və ABŞ-ın regiondakı balanslı siyasətinə zərər vurduğu iddia edilir.

“Zorakılıq qalmaqalı” ifadəsi konkret bir hadisədən çox, ölkədəki ümumi siyasi gərginliyi və aqressiv ritorikanı əks etdirir. Son dövrlər ABŞ siyasətində müşahidə olunan qütbləşmə və siyasi zorakılıq halları, Konqresmen Suolvellinin mövqeyini daha da həssas edir. Onu istefaya çağıranlar, bu cür mövqelərin siyasi gərginliyi artırdığını və milli maraqlara xidmət etmədiyini vurğulayırlar.

Demokratlar daxilindəki bu çağırışlar, partiyanın xarici siyasət kursunda ciddi fikir ayrılıqlarının olduğunu göstərir. Bəzi demokratlar ABŞ-ın beynəlxalq münasibətlərdə daha neytral və balanslı mövqe tutmasını tələb edərkən, digərləri müəyyən etnik və ya lobbi qruplarının təsirinə məruz qalmaqda ittiham olunur.

Suolvellinin istefaya çağırılması, həm də 2024-cü il seçkiləri ərəfəsində siyasi rəqabətin kəskinləşdiyini göstərir. Rəqib partiyalar və daxili müxalifət, bu cür məsələlərdən rəqiblərini zəiflətmək üçün istifadə etməyə çalışır. Bu hadisə, ABŞ siyasətində lobbiçiliyin və xarici təsirlərin necə mühüm rol oynadığını bir daha sübut edir.

Nəticə etibarilə, bu qalmaqal yalnız Konqresmen Suolvellinin karyerasına deyil, həm də Demokrat Partiyasının imicinə və ABŞ-ın beynəlxalq arenadakı mövqeyinə təsir edə bilər. Partiyanın bu çağırışlara necə reaksiya verəcəyi və Suolvellinin gələcək addımları yaxın zamanlarda aydınlaşacaq.

Bu hadisə, eyni zamanda, ABŞ-da siyasi liderlərin xarici siyasət məsələlərindəki mövqelərinin necə diqqətlə izlənildiyini və ictimaiyyətin bu mövzularda nə qədər həssas olduğunu göstərir. Milli maraqlar və balanslı yanaşma tələbi, siyasi gündəmin əsas mövzularından biri olaraq qalır.

ABŞ-ın Hörmüz boğazı ilə bağlı son qərarı beynəlxalq diqqəti cəlb edib. Vaşinqton, strateji əhəmiyyətə malik bu su yolundan keçməyə çalışan bəzi gəmilərin hərəkətinə mane olmayacağını bəyan edib. Bu addım, bölgədəki gərginliyin azaldılması istiqamətində atılmış mühüm bir addım kimi qiymətləndirilir.

Hörmüz boğazı, dünyanın ən vacib neft daşınma marşrutlarından biri olaraq, illərdir ABŞ və İran arasında gərginliyin əsas nöqtələrindən biri olub. ABŞ-ın bölgədəki hərbi mövcudluğu və İranın boğazı bağlamaqla bağlı təhdidləri tez-tez beynəlxalq ictimaiyyəti narahat edib.

Bu yeni qərar, əsasən, müəyyən kateqoriyadan olan ticarət gəmilərinin və ya humanitar yükləri daşıyan gəmilərin maneəsiz keçidinə şərait yaratmaq məqsədi daşıyır. ABŞ rəsmiləri, bu qərarın beynəlxalq dənizçilik hüququna hörmət əlaməti olduğunu və bölgədəki münaqişə riskini azaltmağa yönəldiyini bildiriblər.

Qərarın bölgədəki digər ölkələr, xüsusilə də Körfəz ölkələri tərəfindən müsbət qarşılanacağı gözlənilir. Bu, həm də beynəlxalq ticarət yollarının təhlükəsizliyini təmin etmək baxımından vacib bir siqnaldır. Boğazdan maneəsiz keçid, enerji təchizatının sabitliyi üçün də kritik əhəmiyyət kəsb edir.

Analitiklər, ABŞ-ın bu addımının bölgədəki daha geniş diplomatik səylərin bir hissəsi ola biləcəyini qeyd edirlər. Gərginliyin azaldılmasına yönəlmiş bu cür tədbirlər, uzunmüddətli regional sabitliyə töhfə verə bilər.

Lakin, bölgədəki ümumi vəziyyət hələ də kövrək olaraq qalır. ABŞ-ın bu jesti, əlbəttə ki, müsbət bir inkişafdır, lakin digər tərəflərin reaksiyaları və gələcək addımları bölgənin taleyini müəyyən edəcək.

ABŞ-ın aprelin 13-də İrana qarşı dəniz blokadasına başlayacağı barədə xəbərlər beynəlxalq ictimaiyyətdə böyük narahatlıq yaradıb. Bu addım regionda onsuz da gərgin olan vəziyyəti daha da pik həddə çatdıra bilər.

Dəniz blokadası, İranın beynəlxalq sularla əlaqəsini kəsmək, xüsusən də neft ixracını və digər ticarət fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmaq məqsədi daşıyır. Bu, Tehranın iqtisadiyyatına ciddi zərbə vurmaqla yanaşı, regiondakı geosiyasi balansı da dəyişə bilər.

ABŞ-ın bu qərarı, İranın nüvə proqramı, regionda dəstəklədiyi proksi qruplar və son vaxtlar Qırmızı dənizdəki gəmiçiliyə qarşı təhdidlərlə bağlı uzun müddətdir davam edən fikir ayrılıqlarının kulminasiyası kimi qiymətləndirilir. Vaşinqton, Tehranın regiondakı təsirini azaltmaq və beynəlxalq öhdəliklərinə əməl etməyə məcbur etmək niyyətindədir.

Blokadanın tətbiqi İran iqtisadiyyatını daha da ağır vəziyyətə sala bilər. Neft gəlirlərindən asılı olan ölkə üçün ixracatın məhdudlaşdırılması ciddi maliyyə problemləri yaradacaq. Bu isə daxili narazılıqları artırmaq potensialına malikdir.

Region ölkələri və beynəlxalq təşkilatlar bu addımın yaratdığı riskləri yaxından izləyir. Bəzi ölkələr gərginliyin azaldılması üçün diplomatik səylərə çağırsalar da, bəziləri ABŞ-ın mövqeyini dəstəkləyə bilər. Mübahisənin hərbi münaqişəyə çevrilmə ehtimalı beynəlxalq ictimaiyyəti ciddi şəkildə narahat edir.

Aprelin 13-dən etibarən başlayacaq bu blokada, Yaxın Şərqdə yeni bir böhranın başlanğıcı ola bilər. Dünya gücləri arasında diplomatik danışıqların intensivləşməsi vəziyyəti yumşaltmaq üçün vacibdir, əks halda regionda genişmiqyaslı qarşıdurma riski artacaq.