Blog

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan Qarabağı könüllü tərk etmiş ermənilərin bölgəyə qayıdışı məsələsinin birdəfəlik bağlanması üçün çağırış edib. Bu bəyanat 2023-cü ilin sentyabr ayında Azərbaycanın antiterror tədbirlərindən sonra Qarabağdan kütləvi şəkildə köçən erməni əhalisinin gələcək taleyi ilə bağlı mühüm siqnaldır.

Paşinyanın bu addımı, faktiki olaraq, Ermənistanın rəsmi mövqeyinin bu məsələdə dəyişdiyini göstərir. Əvvəllər bəzi dairələr Qarabağdakı ermənilərin geri dönüşü üçün beynəlxalq təzyiq və ya müəyyən şərtlər irəli sürsələr də, Baş nazirin çağırışı bu mövzunu siyasi gündəmdən çıxarmağa yönəlib.

Bu bəyanat, Qarabağdan köçən yüz minlərlə erməni üçün yeni bir reallıq yaradır. Onların Ermənistana inteqrasiyası prosesinin sürətləndirilməsi və geri dönüş ümidlərinin tamamilə aradan qaldırılması Paşinyan hökumətinin prioritetinə çevrilir. Bu, Ermənistan daxilində müəyyən siyasi gərginliklərə səbəb ola bilər.

Azərbaycan tərəfi dəfələrlə bəyan edib ki, Qarabağda yaşamaq istəyən bütün vətəndaşların, o cümlədən erməni əhalisinin hüquqları Azərbaycan Konstitusiyası çərçivəsində təmin ediləcək. Lakin Paşinyanın bu çağırışı, erməni əhalisinin Azərbaycanın yurisdiksiyası altına qayıtması ehtimalını Ermənistan tərəfindən rəsmən minimuma endirir.

Bu açıqlama regional sülh prosesinə də təsir edə bilər. Bir tərəfdən, bu, Qarabağın statusu ilə bağlı mübahisələri daha da arxa plana keçirir və Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması istiqamətində atılmış daha bir addım kimi şərh edilə bilər. Digər tərəfdən, bu, münaqişədən zərər çəkmiş erməni əhalisinin gələcək həyatı ilə bağlı beynəlxalq diskussiyalara yeni bir yön verə bilər.

Baş nazirin bu qəti mövqeyi, Ermənistanın öz daxili və xarici siyasətində Qarabağ məsələsinə yeni bir fəsil açdığını göstərir. Bu, regionda dayanıqlı sülhün bərqərar olması üçün mühüm, lakin mübahisəli bir addım kimi qiymətləndirilə bilər.

Ermənistan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında (KTMT) fəaliyyətini bərpa etməyəcəyini rəsmi şəkildə bəyan edib. Bu qərar, İrəvanın təşkilatdakı iştirakını “dondurduğunu” elan etməsindən sonra gözlənilən bir addım idi və ölkənin xarici siyasətində ciddi dəyişikliklərin göstəricisidir.

Ermənistan hökuməti KTMT-nin öz üzərinə düşən öhdəlikləri, xüsusilə də Azərbaycanla sərhəddəki təhlükəsizlik məsələlərində yerinə yetirmədiyini dəfələrlə vurğulayıb. İrəvanın narazılığı, təşkilatın Qarabağ müharibəsi və sonrakı dövrdə Ermənistanın ərazi bütövlüyünün qorunmasında passiv mövqe tutması ilə bağlıdır.

Baş nazir Nikol Paşinyan daha əvvəl KTMT-nin Ermənistanın gözləntilərini doğrultmadığını və təşkilatın üzv ölkələr üçün etibarlı təhlükəsizlik zəmanəti vermədiyini bildirmişdi. Bu bəyanatlar, Ermənistanın Qərb ölkələri ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığını gücləndirmək istəyinə dair siqnallar verirdi.

Bu qərar, regionda geosiyasi tarazlığın dəyişməsinə səbəb ola bilər. Ermənistanın KTMT-dən uzaqlaşması, Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsirinin zəifləməsi kimi şərh edilə bilər. Eyni zamanda, bu addım Ermənistanın Qərbə inteqrasiya prosesini sürətləndirə biləcək potensiala malikdir.

KTMT daxilində də bu qərar ciddi müzakirələrə səbəb olacaq. Təşkilatın gələcək fəaliyyəti və kollektiv təhlükəsizlik konsepsiyasının etibarlılığı sual altına düşə bilər. Ermənistanın bu addımı digər üzv ölkələr üçün də presedent yarada bilər.

İrəvanın bu qərarı, ölkənin təhlükəsizlik prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirmək və müstəqil xarici siyasət kursunu gücləndirmək niyyətini əks etdirir. Bu, Ermənistanın regional və beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni mövqe tutmaq cəhdi kimi qiymətləndirilir.

Gələcəkdə Ermənistanın hərbi-siyasi əməkdaşlıq istiqamətində hansı addımları atacağı maraq doğurur. Qərb dövlətləri, xüsusilə də Avropa İttifaqı və NATO ilə əlaqələrin dərinləşdirilməsi ehtimalı yüksəkdir. Bu proses regionda yeni təhlükəsizlik konfiqurasiyası yarada bilər.

ABŞ və İran arasında illərdir davam edən gərgin münasibətlər fonunda, iki ölkə arasında danışıqların bərpası ilə bağlı mühüm müzakirələr aparılıb. Keçmiş ABŞ Prezidenti Donald Tramp və adı açıqlanmayan “Munir” adlı şəxs bu kritik məsələni masaya qoyaraq, regionda sülh və sabitliyin təmin edilməsi yollarını araşdırıblar.

Qeyd edək ki, Donald Trampın prezidentliyi dövründə ABŞ-İran münasibətləri xüsusilə gərginləşmişdi. Tramp administrasiyası 2015-ci il nüvə sazişindən (JCPOA) birtərəfli qaydada çıxmış və İrana qarşı sərt sanksiyalar tətbiq etmişdi. Bu addımlar Tehranın regiondakı fəaliyyətlərini daha da artırmasına və nüvə proqramını genişləndirməsinə səbəb olmuşdu.

Məhz bu səbəbdən, danışıqların bərpası ideyası beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən böyük maraqla qarşılanır. Belə bir dialoq, Yaxın Şərqdəki gərginliyi azaltmaq, regional münaqişələrin həlli üçün zəmin yaratmaq və hətta İranın nüvə proqramı ilə bağlı narahatlıqları aradan qaldırmaq potensialına malikdir.

Lakin danışıqların bərpası yolunda ciddi maneələr mövcuddur. Hər iki tərəfin bir-birinə qarşı dərin etimadsızlığı, İranda daxili siyasi vəziyyət, eləcə də ABŞ-ın regional müttəfiqlərinin mövqeyi bu prosesi çətinləşdirən əsas amillərdəndir. Trampın bu məsələdəki rolu, onun gələcək siyasi mövqeyi ilə də əlaqəli ola bilər.

Müzakirələrin dərinliyi və konkret nəticələri barədə hələlik ətraflı məlumat verilməsə də, bu görüşün özü belə, diplomatik kanalların tamamilə kəsilmədiyini və potensial həll yollarının axtarışında olunduğunu göstərir. Tərəflər arasında etimadın yenidən qurulması üçün uzun və çətin bir yol qət edilməlidir.

Beynəlxalq analitiklər hesab edir ki, ABŞ və İran arasında hər hansı bir dialoq, regionun taleyi üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Gələcək danışıqların formatı, gündəliyi və iştirakçıları barədə detallar hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.

Fars Körfəzindəki siyasi və hərbi gərginliklər son günlərdə kritik həddə çatıb. Bu vəziyyət, dünya neft ticarəti üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən Hörmüz Boğazında gəmiçiliyin müvəqqəti olaraq dayandırılmasına səbəb olub. Beynəlxalq dənizçilik təşkilatları bölgədəki risk səviyyəsini artıraraq, gəmilərə ehtiyatlı olmaları barədə xəbərdarlıq edib.

Hörmüz Boğazı, dünyanın ən işlək dəniz yollarından biridir və qlobal neft təchizatının təxminən üçdə birinin keçdiyi strateji bir nöqtədir. Bu boğazdan keçən tankerlər Asiya, Avropa və digər bazarlara xam neft və neft məhsulları daşıyır. Gəmiçiliyin dayandırılması qərarı, bölgədəki təhlükəsizlik vəziyyətinin nə qədər kövrək olduğunu bir daha nümayiş etdirir.

Bölgədəki gərginliyin artması, əsasən, müxtəlif dövlətlər arasındakı siyasi ziddiyyətlər, hərbi manevrlər və qarşılıqlı ittihamlarla bağlıdır. Bu cür hadisələr, bölgədəki sabitliyi pozmaqla yanaşı, qlobal enerji bazarları üçün də ciddi narahatlıq mənbəyinə çevrilir.

Gəmiçiliyin dayandırılması qərarı, neft qiymətlərinin dərhal yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Qlobal iqtisadiyyatın onsuz da kövrək olduğu bir dövrdə, bu cür bir addım təchizat zəncirində ciddi pozulmalara və inflyasiyanın artmasına gətirib çıxara bilər. Enerji təhlükəsizliyi məsələsi yenidən beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib.

Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə də əsas güclər, bölgədəki vəziyyətin de-eskalasiyası üçün tərəfləri təmkinli olmağa və diplomatik həll yolları axtarmağa çağırır. Gərginliyin daha da artmasının qarşısını almaq üçün təcili tədbirlərə ehtiyac duyulur.

Hazırda bölgədəki vəziyyət diqqətlə izlənilir və gəmiçiliyin nə vaxt bərpa olunacağı ilə bağlı qeyri-müəyyənlik hökm sürür. Ümid edilir ki, diplomatik səylər nəticəsində gərginlik azaldılacaq və Hörmüz Boğazı yenidən təhlükəsiz şəkildə fəaliyyət göstərə biləcək.

ABŞ-ın müdafiə nazirliyi Pentaqon daxilində ordu sıralarında davam edən gərginlik və daxili parçalanma ilə üzləşir. Son ABŞ nəşrlərinin hesabatlarına görə, bu narahatlıqlar təkcə siyasi dairələrdə deyil, həm də hərbi rəhbərlik arasında ciddi müzakirələrə səbəb olub.

Analitiklər və hərbi ekspertlər bu gərginliyin bir neçə əsas səbəbini qeyd edirlər. Bunlar arasında siyasi qütbləşmənin hərbi qüvvələrə təsiri, müxtəlif strateji prioritetlər üzrə fikir ayrılıqları və gənc nəslin orduya cəlb edilməsində yaranan çətinliklər xüsusi yer tutur.

Daxili narahatlıqlar ordunun effektivliyinə və əməliyyat qabiliyyətinə potensial təsir göstərə bilər. Xüsusilə, beynəlxalq arenada artan geosiyasi çağırışlar fonunda, ABŞ ordusunun daxili birliyi strateji əhəmiyyət kəsb edir.

Pentaqon rəhbərliyi bu problemlərin həlli yollarını axtarır. Müdafiə naziri və baş qərargah rəisi, ordunun müxtəlif seqmentləri arasında dialoqu gücləndirmək və ümumi məqsədlər ətrafında birləşməni təmin etmək üçün səylər göstərir.

ABŞ nəşrləri qeyd edir ki, bu gərginliklər qısa müddətdə həll olunmasa, ordunun uzunmüddətli perspektivdə fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən, Pentaqonun qarşıdakı dövrdə atacağı addımlar diqqətlə izləniləcək.