Blog

Son zamanlar beynəlxalq mediada Fransa Silahlı Qüvvələrinin İran istehsalı olan nisbətən ucuz PUA-ları (pilotsuz uçuş aparatları) milyonlarla avro dəyərində olan raketlərlə vurması xəbərləri geniş müzakirələrə səbəb olub. Bu hadisə hərbi strategiyada xərc-effektivlik məsələsini yenidən gündəmə gətirir və müasir müharibənin iqtisadi tərəflərinə dair ciddi suallar doğurur.

Məlumata görə, İranın istehsal etdiyi bəzi dronların qiyməti cəmi 30 min avro civarında olduğu halda, onları hədəf alan Fransa raketlərinin hər birinin dəyəri milyonlarla avroya çatır. Bu qeyri-mütənasib xərc fərqi, müdafiə sistemlərinin effektivliyi ilə yanaşı, maliyyə yükü baxımından da böyük narahatlıq yaradır.

Ekspertlər qeyd edirlər ki, bahalı raketlərdən istifadə etmək, əsasən, hədəfin strateji əhəmiyyəti, mülki əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək və ya müdafiə olunan obyektlərin kritikliyindən irəli gəlir. Dronların potensial zərəri, hətta ucuz olsalar belə, bəzən milyonlarla avro dəyərində olan raketlərin istifadəsini zəruri edə bilər.

Lakin bu yanaşma uzunmüddətli perspektivdə davamlı ola bilərmi sualı açıq qalır. Ucuz dronların kütləvi istehsalı və istifadəsi, bahalı müdafiə sistemlərinə qarşı asimmetrik bir təhdid yaradır. Bu, müdafiə büdcələrinə əhəmiyyətli təzyiq göstərə bilər.

Bu cür hadisələr, hərbi sənayenin yeni və daha iqtisadi cəhətdən sərfəli müdafiə həlləri inkişaf etdirməsinə ehtiyac olduğunu göstərir. Lazer silahları və ya daha ucuz hava hücumundan müdafiə sistemləri kimi alternativlər bu problemin həllində mühüm rol oynaya bilər.

Fransanın bu addımı, bir tərəfdən öz müdafiə qabiliyyətini nümayiş etdirsə də, digər tərəfdən müasir müharibədə xərc-effektivlik dilemmaını bir daha vurğulayır. Beynəlxalq ictimaiyyət və hərbi analitiklər, bu cür asimmetrik təhdidlərə qarşı optimal strategiyaların inkişaf etdirilməsinin vacibliyini dilə gətirirlər.

Bu gün Azərbaycanda Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM) tərəfindən təşkil olunan kütləvi imtahanlar başlayır. 37 mindən çox şəxsin iştirak edəcəyi bu sınaq, minlərlə gənc üçün gələcək həyat yolunu müəyyən edəcək həlledici məqamdır.

DİM-dən verilən məlumata görə, bu imtahanlar əsasən ali təhsil müəssisələrinə qəbul, yaxud digər dövlət qulluğu vəzifələrinə namizədlərin seçimi məqsədi daşıyır. Prosesin şəffaf və ədalətli keçirilməsi üçün bütün lazımi tədbirlər görülüb.

İmtahanlar ölkənin müxtəlif şəhərlərində, o cümlədən Bakı, Gəncə, Sumqayıt və digər regionlarda yerləşən onlarla imtahan binasında təşkil olunub. Hər bir imtahan məntəqəsində təhlükəsizlik qaydalarına ciddi riayət olunması üçün müvafiq qurumlarla əməkdaşlıq edilir.

Namizədlərin imtahan binalarına daxil olması müəyyən olunmuş qaydalara uyğun həyata keçiriləcək. Onlardan şəxsiyyət vəsiqəsi və imtahana buraxılış vərəqəsini mütləq şəkildə özləri ilə gətirmələri tələb olunur. Gecikənlər və ya sənədləri natamam olanlar imtahana buraxılmayacaq.

Bu imtahanlar, Azərbaycanın gələcək kadr potensialının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Minlərlə gəncin bilik və bacarıqlarını nümayiş etdirəcəyi bu proses, ölkənin intellektual inkişafına birbaşa təsir edəcək.

İmtahan iştirakçılarına uğurlar arzulayır, onların zəhmətlərinin bəhrəsini görmələrini diləyirik. Ümid edirik ki, hər kəs öz potensialını tam şəkildə göstərə biləcək.

ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trampın İranla bağlı xarici siyasətində diqqətçəkən bir detal üzə çıxıb. “Wall Street Journal” (WSJ) qəzetinin iddialarına görə, Tramp İranın strateji əhəmiyyətli Xarq adasını ələ keçirmək məqsədi daşıyan hərbi əməliyyatı dəstəkləməkdən imtina edib. Bu məlumat, Tramp administrasiyası dövründə Tehranla Vaşinqton arasında gərginliyin ən yüksək həddə çatdığı bir vaxtda ortaya çıxan gizli planlar haqqında yeni suallar doğurur.

Xarq adası, İranın Fars körfəzində yerləşən və ölkənin neft ixracının əsas hissəsinin həyata keçirildiyi mühüm bir terminala ev sahibliyi edir. Bu adanın ələ keçirilməsi, İranın iqtisadiyyatına ciddi zərbə vurmaq və regiondakı mövqeyini zəiflətmək potensialına malik hərbi addım olardı. WSJ-nin məlumatına görə, belə bir əməliyyatın müzakirə edilməsi, Trampın İrana qarşı “maksimum təzyiq” kampaniyasının nə qədər radikal variantları nəzərdən keçirdiyini göstərir.

Mənbələr iddia edir ki, adı açıqlanmayan bəzi rəsmilər bu əməliyyatı dəstəkləsə də, Tramp son qərarında geri addım atıb. Onun bu imtinasının səbəbləri tam olaraq açıqlanmasa da, regionda daha genişmiqyaslı münaqişə riskini göz önünə alması və ya əməliyyatın potensial uğursuzluq ehtimalını qiymətləndirməsi ehtimal olunur. Trampın prezidentliyi dövründə İranla münasibətlər nüvə sazişindən çıxmaq, sərt sanksiyalar tətbiq etmək və general Süleymaninin öldürülməsi kimi hadisələrlə yadda qalıb.

Bu cür hərbi planların mövcudluğu, ABŞ-İran münasibətlərinin nə qədər kövrək olduğunu bir daha sübut edir. Xüsusilə də, Xarq adası kimi strateji bir nöqtəyə hərbi müdaxilə, yalnız İranı deyil, bütün Yaxın Şərq regionunu qarışdıra biləcək böyük nəticələrə yol aça bilərdi. Trampın bu addımdan çəkinməsi, onun “Əvvəlcə Amerika” siyasətinin hərbi müdaxilələrə qarşı bəzi məhdudiyyətlər qoyduğunu da göstərə bilər.

WSJ-nin bu iddiası, Trampın xarici siyasətinin mürəkkəb təbiətini və qərar qəbul etmə prosesindəki daxili mübarizələri işıqlandırır. Bu məlumatlar, gələcəkdə ABŞ-İran münasibətlərinin necə inkişaf edə biləcəyinə dair də müəyyən ipucları verir, çünki regiondakı gərginlik hələ də tamamilə aradan qalxmayıb.

Bolqarıstanda son üç il ərzində altıncı dəfə növbədənkənar parlament seçkiləri start götürüb. Vətəndaşlar bu gün ölkənin siyasi gələcəyini müəyyən etmək üçün səsvermə məntəqələrinə yollanırlar. Bu seçkilər, ardıcıl siyasi böhranlar və stabil hökumət qura bilməmək fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Son illər Bolqarıstan siyasi qeyri-sabitlik girdabında çabalayır. Heç bir partiya və ya koalisiya davamlı hökumət formalaşdırmaq üçün kifayət qədər dəstək toplaya bilməyib. Bu vəziyyət ölkənin iqtisadi inkişafına və beynəlxalq mövqeyinə mənfi təsir göstərir.

Seçkiqabağı kampaniya gərgin keçib, lakin əsas partiyalar arasında ciddi bir fərqin yaranmadığı müşahidə olunur. GERB partiyası və “Dəyişikliyə davam” – “Demokratik Bolqarıstan” koalisiyası əsas rəqiblər kimi çıxış edirlər. Lakin hər iki tərəfin də təkbaşına hökumət qurmaq üçün yetərli səs toplaması çətin görünür.

Analitiklər seçici fəallığının aşağı olacağını proqnozlaşdırırlar. Ardıcıl seçkilər və siyasi elitanın dəyişiklik gətirə bilməməsi vətəndaşlar arasında ümidsizliyi artırıb. Bir çox seçici sadəcə səsverməyə getməməklə etirazını bildirəcək.

Bu seçkilərin nəticələri Bolqarıstanın yaxın gələcəkdəki siyasi istiqamətini müəyyən edəcək. Ölkənin Avropa İttifaqı daxilindəki mövqeyini gücləndirməsi və daxili problemləri həll etməsi üçün stabil və fəaliyyət qabiliyyətli bir hökumətə ehtiyacı var.

Yeni parlamentin qarşısında korrupsiya ilə mübarizə, iqtisadi islahatlar və yüksək inflyasiya kimi bir sıra ciddi problemlər dayanır. Ümid edilir ki, bu dəfə siyasi qüvvələr kompromisə gedərək ölkənin maraqları naminə birləşə biləcəklər.

Yaponiya sənayesi, xüsusilə də neft-kimya sektoru, nafta təchizatında ciddi fasilələr riski ilə üzləşir. Yaponiyanın nüfuzlu iqtisadi qəzeti Nikkei-nin xəbərdarlığına görə, bu vəziyyət ölkə iqtisadiyyatı üçün mühüm çətinliklər yarada bilər və sənaye zəncirində domino effekti yarada bilər.

Nafta, neftdən əldə edilən yüngül bir fraksiya olub, əsasən plastik, sintetik liflər, rezin və digər neft-kimya məhsullarının istehsalında əvəzolunmaz xammal kimi istifadə olunur. Yaponiya sənayesi bu xammaldan geniş şəkildə asılıdır və onun təchizatında yaranacaq hər hansı bir problem birbaşa istehsal zəncirinə təsir edəcək, bir çox sektorun fəaliyyətini iflic edə bilər.

Təchizat problemləri avtomobil, elektronika, qablaşdırma və tikinti kimi əsas sənaye sektorlarında məhsul istehsalını kəskin şəkildə ləngidə bilər. Bu, son nəticədə istehsal xərclərinin artmasına, məhsul qıtlığına və inflyasiyaya gətirib çıxararaq həm müəssisələrə, həm də son istehlakçılara ciddi təsir göstərəcək.

Risk amilləri arasında qlobal enerji bazarlarındakı qeyri-sabitlik, geosiyasi gərginliklər, əsas nafta istehsalçı ölkələrdəki istehsal problemləri və təchizat yollarındakı maneələr göstərilir. Yaponiya, neft və neft-kimya xammalının böyük bir hissəsini idxal etdiyi üçün bu cür xarici təsirlərə qarşı xüsusilə həssasdır və qlobal bazarlardakı hər dəyişiklikdən tez təsirlənir.

Sənaye ekspertləri, Yaponiyanın nafta təchizatını şaxələndirmək, yeni təchizat mənbələri tapmaq və strateji ehtiyatlarını artırmaq kimi tədbirlər görməsinin vacibliyini vurğulayır. Bu addımlar atılmasa, gözlənilən risklər ölkənin rəqabət qabiliyyətinə ciddi zərbə vura bilər və iqtisadi artımı ləngidə bilər.

Tehran rəsmi Vaşinqtonun zənginləşdirilmiş uranın ABŞ-yə göndərilməsi ilə bağlı tələbini qəti şəkildə rədd edib. Bu qərar, iki ölkə arasında onsuz da gərgin olan münasibətləri daha da mürəkkəbləşdirə bilər. İranın bu mövqeyi, nüvə proqramı ilə bağlı beynəlxalq danışıqların gələcəyi üçün ciddi suallar yaradır.

Məlumatlara görə, ABŞ İranın 2015-ci il nüvə sazişi (JCPOA) çərçivəsində istehsal etdiyi zənginləşdirilmiş uranın müəyyən hissəsinin öz ərazisinə göndərilməsini tələb edirdi. Bu tələb, İranın nüvə arsenalının azaldılması və beynəlxalq nəzarətin gücləndirilməsi məqsədi daşıyırdı. Lakin İran bu tələbi daxili suverenliyinə müdaxilə kimi qiymətləndirib.

İranın Xarici İşlər Nazirliyindən verilən açıqlamada bildirilib ki, ölkənin nüvə proqramı tamamilə sülh məqsədlidir və Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin nəzarəti altındadır. Nazirlik, hər hansı bir ölkənin daxili işlərinə qarışma cəhdlərini qəbuledilməz hesab etdiyini vurğulayıb. Tehran, uranın zənginləşdirilməsi prosesinin milli təhlükəsizlik maraqları çərçivəsində həyata keçirildiyini qeyd edib.

Bu rədd cavabı, nüvə sazişinin bərpası ilə bağlı danışıqların dalana dirənməsinə səbəb ola bilər. ABŞ 2018-ci ildə sazişdən çıxdıqdan sonra İran öz öhdəliklərini tədricən azaltmağa başlamışdı. Vaşinqton sanksiyaları geri çəkmədiyi halda Tehranın da tam əməkdaşlığa qayıtmayacağı gözlənilir.

Analitiklər hesab edir ki, İranın bu addımı, regional güc balansında öz mövqeyini möhkəmləndirmək və beynəlxalq arenada müstəqil siyasət yürütmək istəyinin göstəricisidir. ABŞ-ın təzyiqlərinə baxmayaraq, Tehranın nüvə proqramı üzrə geri çəkilməməsi, gələcək danışıqların daha çətin olacağını proqnozlaşdırır.

Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə də Avropa ölkələri, bu vəziyyətdən narahatdır və tərəfləri gərginliyi azaltmağa və diplomatik həll yolları tapmağa çağırır. Lakin hazırda həm Vaşinqton, həm də Tehran öz mövqelərində israrlı görünürlər.