Blog

Mavriki hökuməti Böyük Britaniyaya Çaqos arxipelaqının idarəçiliyini iyulun sonuna qədər təhvil verməsi üçün son müddət təyin edib. Bu addım, uzun illərdir davam edən ərazi mübahisəsində yeni və kəskin mərhələnin başlanğıcıdır və beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini yenidən bu məsələyə cəlb edir.

Çaqos arxipelaqı, Mavrikidən müstəqillik qazanmazdan əvvəl Böyük Britaniya tərəfindən ayrılmış və sonradan ABŞ-a hərbi baza (Dieqo Qarsiya adası) üçün icarəyə verilmişdi. Bu qərar nəticəsində yerli əhali məcburi şəkildə köçürülmüş, onların geri qayıtmaq hüququ isə illərdir mübahisə mövzusu olaraq qalır.

Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi (ICJ) 2019-cu ildə verdiyi məsləhət rəyində Çaqos arxipelaqının Mavrikidən ayrılmasının qeyri-qanuni olduğunu bildirmişdi. BMT Baş Assambleyası da ardıcıl olaraq Böyük Britaniyanı ərazini Mavrikiyə qaytarmağa çağıran qətnamələr qəbul etmişdi.

Mavriki hökuməti bu beynəlxalq qərarlara əsaslanaraq, Böyük Britaniyadan arxipelaq üzərində suverenliyini təhvil verməsini və köçkün Çaqosluların öz vətənlərinə qayıtmasına şərait yaratmasını tələb edir. İyul ayının sonuna qədər qoyulan bu müddət, diplomatik danışıqların iflasa uğradığı bir vaxtda atılan ciddi bir addımdır.

Əgər Böyük Britaniya bu müddətə əməl etməsə, Mavriki beynəlxalq hüquq çərçivəsində daha sərt addımlar atacağını bəyan edib. Bu, Birləşmiş Millətlər Təşkilatında və digər beynəlxalq platformalarda məsələnin yenidən qaldırılmasına, həmçinin Böyük Britaniyaya qarşı siyasi və iqtisadi təzyiqlərin artırılmasına səbəb ola bilər.

Böyük Britaniya isə uzun müddətdir ki, Çaqos arxipelaqının müdafiə məqsədləri üçün strateji əhəmiyyətini vurğulayır və ərazinin təhlükəsizlik maraqları üçün vacibliyini iddia edir. Lakin beynəlxalq hüquq normaları və dekolonizasiya prinsipləri bu mövqeyi getdikcə daha çox şübhə altına alır.

Bu məsələ, müasir dövrdə dekolonizasiya proseslərinin hələ də tamamlanmadığını və keçmiş müstəmləkə güclərinin miras qalan problemlərlə üzləşdiyini göstərir. Mavrikinin qətiyyətli mövqeyi, suverenlik və öz müqəddəratını təyin etmə hüququ uğrunda mübarizənin davam etdiyini bir daha sübut edir.

İranın siyasi dairələrindən gələn diqqətçəkən bir açıqlama ABŞ ilə Tehran arasında davam edən danışıqların əsas gündəmini yenidən müzakirəyə çıxarıb. Məlumata görə, İranın tanınmış simalarından biri, əsas müzakirə mövzusunun nüvə proqramı olmadığını iddia edib.

Bu bəyanat, uzun müddətdir ki, beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olan İranın nüvə fəaliyyətləri və onun ətrafında yaranan gərginlik fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bir çox analitik və siyasətçi ABŞ-İran münasibətlərində nüvə məsələsinin həlledici rol oynadığını düşünürdü.

Lakin Bəqainin açıqlaması göstərir ki, pərdəarxası danışıqlarda başqa, daha fundamental məsələlər müzakirə oluna bilər. Regionda yaranan gərginliklər, iqtisadi sanksiyaların təsiri və ya hətta regional təhlükəsizlik məsələləri danışıqların əsas ağırlıq mərkəzini təşkil edə bilər.

ABŞ və İran arasında münasibətlər on illərdir ki, mürəkkəb və gərgin olaraq qalır. Nüvə sazişindən geri çəkilmə və yeni sanksiyaların tətbiqi bu gərginliyi daha da artırmışdı. Belə bir şəraitdə, rəsmi açıqlamalardan kənar məlumatlar böyük maraq doğurur.

Bu cür bəyanatlar, danışıqların gizli tərəflərinə işıq salmaqla yanaşı, həm də tərəflərin həqiqi niyyətləri barədə fərqli fərziyyələrə yol açır. Nüvə proqramının əsas mövzu olmaması, digər sahələrdə daha geniş əməkdaşlıq və ya kompromislər üçün zəmin yarada bilərmi sualını gündəmə gətirir.

Bəqainin kimliyi və bu məlumatı hansı səbəblə açıqlaması haqqında ətraflı məlumat verilməsə də, bu açıqlama regionda və beynəlxalq arenada böyük rezonans doğuracağı gözlənilir. Danışıqların gələcək istiqaməti və nəticələri yaxın zamanlarda daha aydın olacaq.

İsrailin müdafiə naziri Yoad Qallant son açıqlamasında regionda gərginliyi daha da artıran ciddi bir xəbərdarlıq edib. Nazir bildirib ki, əgər ABŞ tərəfindən razılıq verilərsə, İsrail və İran arasında genişmiqyaslı müharibə yenidən alovlana bilər. Bu bəyanat Yaxın Şərqdə onsuz da kövrək olan sülhü təhdid edən potensial ssenariləri gündəmə gətirir.

Açıqlamada vurğulanan əsas məqam ABŞ-ın mövqeyidir. İsrail rəsmisi Vaşinqtonun bu məsələdə “yaşıl işıq” yandırmasının hərbi əməliyyatların başlaması üçün kritik bir şərt olduğunu qeyd edib. Bu, İsrailin hərbi addımlar atmadan əvvəl beynəlxalq dəstək və legitimlik axtardığını göstərir, xüsusilə də ABŞ-ın regiondakı strateji maraqları nəzərə alındığında.

İsrail və İran arasında düşmənçilik uzun illərdir ki, davam edir. Hər iki ölkə regionda nüfuz uğrunda mübarizə aparır və bir-birini təhlükəsizliyinə əsas təhdid hesab edir. İranın nüvə proqramı, HƏMAS və Hizbullah kimi qruplara dəstəyi, eləcə də İsrailin bu təhdidlərə cavab olaraq həyata keçirdiyi əməliyyatlar gərginliyin əsas səbəbləridir.

Belə bir müharibənin başlanması təkcə İsrail və İrana deyil, bütün Yaxın Şərq regionuna fəlakətli nəticələr vəd edir. Enerji bazarlarından tutmuş beynəlxalq ticarət yollarına qədər bir çox sahədə ciddi pozulmalar yaşana bilər. Regional münaqişələrin genişlənməsi qaçqın axınlarını artıra və qlobal təhlükəsizliyə təsir edə bilər.

ABŞ-ın bu cür bir ssenariyə necə yanaşacağı hələlik qeyri-müəyyən olaraq qalır. Vaşinqton adətən regionda sabitliyi qorumağa çalışsa da, müttəfiqi İsrailin təhlükəsizlik narahatlıqlarına da həssas yanaşır. ABŞ rəhbərliyi diplomatik həll yollarını tapmaq üçün səylərini davam etdirəcək, lakin İsrailin çağırışı yeni dilemmalar yaradır.

İsrail müdafiə nazirinin bu sərt bəyanatı beynəlxalq ictimaiyyəti regiondakı vəziyyətə daha diqqətli yanaşmağa çağırır. Diplomatik kanalların açıq saxlanılması və eskalasiyanın qarşısının alınması üçün təcili addımların atılması vacibdir. Əks halda, Yaxın Şərq yenidən böyük bir münaqişənin astanasında qala bilər.