Blog

ABŞ-ın keçmiş prezidenti və 2024-cü il seçkilərində Respublikaçılar Partiyasından əsas namizəd Donald Tramp İrana qarşı nüvə silahının istifadəsi ehtimalını qəti şəkildə istisna etdiyini bəyan edib. Bu açıqlama beynəlxalq arenada gərginliyin artdığı bir dövrdə diqqət çəkib və Vaşinqtonun Tehranla bağlı gələcək siyasətinə dair mühüm ipucları verir.

Tramp öz bəyanatında qeyd edib ki, nüvə silahının İrana qarşı tətbiqi tamamilə yolverilməzdir və bu cür ssenari onun administrasiyasının gündəmində olmayacaq. Keçmiş prezidentin bu mövqeyi, onun əvvəlki idarəçiliyi dövründə İrana qarşı sərt sanksiyalar tətbiq etməsinə baxmayaraq, hərbi eskalasiyanın qarşısını almaq niyyətini göstərir.

Analitiklər Trampın bu açıqlamasını müxtəlif cür şərh edirlər. Bəziləri bunu onun seçki kampaniyası çərçivəsində, mühafizəkar və sülh tərəfdarı seçicilərin dəstəyini qazanmaq məqsədi daşıdığını düşünür. Digərləri isə bu bəyanatın Yaxın Şərqdəki mövcud gərginliyi azaltmaq və regionda daha geniş münaqişənin qarşısını almaq üçün strateji bir addım olduğunu irəli sürür.

Trampın prezidentliyi dövründə ABŞ 2015-ci il nüvə sazişindən çıxmış və İrana qarşı “maksimum təzyiq” siyasəti yürütmüşdü. Bu siyasət Tehranın nüvə proqramını məhdudlaşdırmaq məqsədi daşısa da, regionda gərginliyi artırmışdı. Lakin nüvə silahının istifadəsinin qəti şəkildə istisna edilməsi, Trampın gələcək xarici siyasətində daha praqmatik bir yanaşmaya işarə edə bilər.

Bu bəyanat həm də İranın öz nüvə proqramını inkişaf etdirməsi ilə bağlı beynəlxalq narahatlıqların fonunda səsləndirilib. Trampın mövqeyi, ABŞ-ın İrana qarşı hərbi variantları nəzərdən keçirsə belə, ən dağıdıcı silah növünə əl atmayacağını bəyan etməklə, müəyyən dərəcədə gərginliyi azaltmağa xidmət edə bilər.

Vaşinqton və Tehran arasında münasibətlər uzun illərdir ki, mürəkkəb və gərgin olaraq qalır. Trampın bu son açıqlaması, gələcək ABŞ administrasiyasının İranla bağlı hansı strategiyanı izləyəcəyi barədə müzakirələri yenidən alovlandırıb və beynəlxalq diplomatiyada yeni bir fəsil aça bilər.

Nüvə silahının istifadəsinin qəti şəkildə istisna edilməsi, dünya ictimaiyyətinə ABŞ-ın nüvə doktrinasına sadiqliyi və beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinə hörməti barədə bir mesajdır. Bu, həm də regiondakı digər ölkələr üçün müəyyən sabitlik siqnalı olaraq qəbul edilə bilər.

Gözlənilir ki, bu açıqlama yaxın günlərdə beynəlxalq mediada geniş müzakirələrə səbəb olacaq və ABŞ-ın xarici siyasət kursu ilə bağlı yeni proqnozların yaranmasına yol açacaq.

Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun ABŞ-ın Avropanı uzunmüddətli perspektivdə qorumayacağı barədə səsləndirdiyi fikirlər qitənin təhlükəsizlik arxitekturası ilə bağlı ciddi müzakirələrə səbəb olub. Makronun bu bəyanatı, Avropanın öz müdafiə qabiliyyətini gücləndirməsinin zəruriliyinə dair illərdir davam edən çağırışların fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bu açıqlama, Vaşinqtonun diqqətinin getdikcə Hind-Sakit okean regionuna yönəlməsi və ABŞ-ın daxili siyasətində müşahidə olunan dəyişikliklər kontekstində qiymətləndirilir. Bir çox analitik hesab edir ki, ABŞ-ın Avropaya olan öhdəlikləri gələcəkdə zəifləyə bilər, bu da NATO-nun gələcəyi ilə bağlı suallar doğurur.

Makronun mövqeyi, Avropanın strateji müstəqilliyini təmin etmək və öz təhlükəsizliyini daha çox öz üzərinə götürmək zərurəti ilə bağlı uzun müddətdir davam edən diskussiyaları yenidən alovlandırıb. Fransa lideri, Avropanın müdafiə sənayesini inkişaf etdirməsi və hərbi imkanlarını genişləndirməsi tərəfdarıdır.

NATO-nun kollektiv müdafiə prinsipi hələ də qüvvədə olsa da, ABŞ-ın əsas təməl daşı olduğu ittifaqın gələcək rolu və effektivliyi ilə bağlı narahatlıqlar artır. Makronun sözləri, Avropanın təkcə iqtisadi deyil, həm də təhlükəsizlik sahəsində daha müstəqil bir gücə çevrilməsi vizyonunu əks etdirir.

Bu cür bəyanatlar Avropa ölkələri arasında müdafiə sahəsində əməkdaşlığı gücləndirmək üçün təkan versə də, vahid bir Avropa müdafiə siyasətinin formalaşdırılması ciddi çətinliklərlə üzləşir. Üzv dövlətlər arasında fərqli prioritetlər və maraqlar bu prosesi ləngidə bilər.

Nəticə etibarı ilə, Makronun səsləndirdiyi bu xəbərdarlıq, Avropa liderləri üçün öz təhlükəsizlik strategiyalarını yenidən nəzərdən keçirmək və gələcəkdə mümkün ssenarilərə hazır olmaq üçün bir çağırışdır. Qitənin təhlükəsiz gələcəyi, onun özünü müdafiə etmək qabiliyyətindən asılı olacaq.

ABŞ-ın keçmiş prezidenti və 2024-cü il seçkilərində Respublikaçılar Partiyasından əsas namizəd Donald Trampın bəyanatı beynəlxalq arenada böyük səs-küyə səbəb olub. Tramp, əgər növbəti dəfə prezident seçilərsə, Rusiyanın hazırkı lideri Vladimir Putini G20 sammitinə dəvət etməyi planlaşdırdığını açıqlayıb. Bu addım, Qərb ölkələrinin Rusiyaya qarşı sərt mövqeyini nəzərə alaraq, diplomatik dairələrdə mübahisələrə yol açacaq.

Hazırda ABŞ və Rusiya arasında münasibətlər Ukraynadakı müharibə səbəbindən son dərəcə gərgin vəziyyətdədir. Bir çox Qərb ölkəsi Rusiyaya qarşı sərt sanksiyalar tətbiq edib və Putini beynəlxalq tədbirlərdən kənarlaşdırmağa çalışır. Trampın bu niyyəti isə mövcud diplomatik xəttdən tamamilə fərqli bir yanaşma təklif edir və beynəlxalq siyasətdə yeni bir mərhələnin başlanğıcı ola bilər.

G20 dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarına sahib ölkələri bir araya gətirən mühüm bir forumdur. Rusiyanın bu sammitdə iştirakı, onun beynəlxalq aləmdə təcrid olunması səylərinə ciddi zərbə vura bilər. Trampın bu qərarı, həmçinin G7 ölkələri arasında fikir ayrılıqlarına səbəb ola bilər, çünki bu ölkələrin əksəriyyəti Rusiyaya qarşı daha sərt mövqe tutur.

Donald Trampın prezidentliyi dövründə Vladimir Putinlə münasibətləri həmişə diqqət mərkəzində olub. O, tez-tez “Amerika Birinci” siyasətini vurğulayaraq, birbaşa diplomatiyaya üstünlük verdiyini və müttəfiqlərin ənənəvi yanaşmalarından fərqli yollar seçə biləcəyini nümayiş etdirib. Putini G20-yə dəvət etmək niyyəti də bu yanaşmanın bir davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Bu potensial addım, beynəlxalq təhlükəsizlik və iqtisadiyyat məsələlərində qlobal konsensusun əldə edilməsini daha da çətinləşdirə bilər. Bir tərəfdən, Rusiya ilə dialoqun bərpası müəyyən gərginlikləri azaltmaq üçün bir fürsət kimi görünə bilər. Digər tərəfdən isə, bu, Ukraynadakı müharibəyə görə Rusiyanı cəzalandırmaq istəyən ölkələr üçün qəbuledilməz bir addım olacaq.

Trampın bu planı, dünya siyasətində ciddi dəyişikliklərə işarə edir və gələcək beynəlxalq münasibətlərin necə formalaşacağı ilə bağlı sualları gündəmə gətirir. Onun prezident seçkilərindəki qələbəsi halında, G20 sammiti, şübhəsiz ki, beynəlxalq diplomatiyanın ən mübahisəli və diqqət mərkəzində olan tədbirlərindən birinə çevriləcək.

Avropa İttifaqı (Aİ) Ukraynaya verilmiş kreditlərin geri qaytarılması üçün dondurulmuş Rusiya aktivlərindən istifadə etmək imkanlarını fəal şəkildə araşdırır. Bu addım, müharibədən zərər çəkən Ukraynanın iqtisadiyyatını dəstəkləmək və ölkənin bərpasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Brüssel, Kiyevə göstərilən maliyyə yardımının davamlılığını təmin etmək üçün qeyri-ənənəvi həll yolları axtarışındadır.

Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlamasından bəri Aİ və onun üzv dövlətləri Ukraynaya milyardlarla avro məbləğində kreditlər və yardımlar ayırıblar. Bu vəsaitlər ölkənin dövlət funksiyalarını yerinə yetirməsi, humanitar ehtiyacları qarşılaması və müdafiə qabiliyyətini gücləndirməsi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Lakin bu kreditlərin geri qaytarılması Ukraynanın müharibədən sonrakı dövrdə üzləşəcəyi böyük maliyyə yükü olacaq.

Aİ-nin əsas məqsədi, Rusiya aktivlərini qanuni yolla Ukraynanın xeyrinə istifadə etmək üçün etibarlı bir mexanizm yaratmaqdır. Bu məsələ hüquqi və siyasi baxımdan mürəkkəbdir, çünki beynəlxalq hüquq normalarına uyğunluq və digər ölkələrin mərkəzi bank aktivlərinə münasibətdə presedent yaratmamaq vacibdir. Bəzi Aİ üzvləri və hüquq ekspertləri bu addımın mümkün nəticələri barədə ehtiyatlı mövqe nümayiş etdirirlər.

Avropa İttifaqı ölkələrində dondurulmuş Rusiya Mərkəzi Bankının aktivlərinin ümumi dəyəri yüz milyardlarla avro ilə ölçülür. Bu vəsaitlər müharibənin başlanğıcından bəri sanksiyalar çərçivəsində bloklanıb. Aİ rəsmiləri bu aktivlərin birbaşa müsadirə edilməsi əvəzinə, onların gəlirlərindən və ya əsas kapitalından Ukraynaya verilən kreditlərin ödənilməsi üçün istifadə edilməsi variantlarını nəzərdən keçirirlər.

Hazırda Aİ daxilində bu planın hüquqi əsaslarının yaradılması üzərində iş gedir. Təklif olunan mexanizmlərdən biri, dondurulmuş aktivlərdən əldə olunan gəlirlərin Ukrayna üçün xüsusi bir fonda yönləndirilməsi və bu fonddan kredit ödənişləri və ya bərpa layihələri üçün istifadə edilməsidir. Digər bir variant isə, aktivlərin özünün girov qoyularaq yeni kreditlərin verilməsi imkanıdır.

Bu addım Rusiyanın beynəlxalq maliyyə sistemindəki mövqeyinə ciddi təsir göstərə bilər və gələcəkdə oxşar sanksiya halları üçün presedent yarada bilər. Moskva bu cür hərəkətləri “oğurluq” adlandıraraq qəti şəkildə pisləyir və cavab tədbirləri ilə hədələyir. Lakin Aİ, Ukraynaya dəstək missiyasında qətiyyətlidir və Rusiya tərəfindən vurulan zərərin ödənilməsi üçün məsuliyyətin daşınmasının vacibliyini vurğulayır.

Nəticə etibarı ilə, Rusiya aktivlərindən Ukrayna kreditlərinin ödənilməsi üçün istifadə edilməsi Avropa İttifaqının Ukraynaya verdiyi siyasi və maliyyə dəstəyinin yeni bir səviyyəsini göstərir. Bu qərar, Ukraynanın müharibədən sonrakı bərpasını sürətləndirməyə və onun maliyyə sabitliyini gücləndirməyə yönəlmiş iddialı bir addımdır.

İsrail və Livan arasında qüvvədə olan atəşkəs razılaşması daha üç həftə müddətinə uzadılacaq. Bu qərar, bölgədəki gərginliyi azaltmaq və tərəflər arasında daha stabil bir vəziyyət yaratmaq məqsədi daşıyır.

Son dövrlərdə sərhəd bölgəsində müşahidə olunan toqquşmalar və hərbi əməliyyatlar beynəlxalq ictimaiyyəti ciddi narahatlığa sövq etmişdi. Atəşkəs razılaşması bu gərginliyin müvəqqəti olaraq dayandırılmasına imkan vermişdi.

Atəşkəsin uzadılması, tərəflər arasında danışıqların davam etdirilməsi və uzunmüddətli sülh həllinin tapılması üçün əlavə vaxt yaradır. Beynəlxalq vasitəçilər, bu müddətdən istifadə edərək tərəfləri daimi razılığa gəlməyə təşviq etməyə çalışacaqlar.

Lakin, atəşkəsin uzadılmasına baxmayaraq, bölgədəki vəziyyət hələ də kövrək olaraq qalır. Tərəflər arasında etimadsızlıq və mübahisəli məsələlər davam etdiyi üçün, gərginliyin yenidən alovlanma riski mövcuddur.

Analitiklər, bu müddətin səmərəli istifadə olunmasının vacibliyini vurğulayırlar. Əks təqdirdə, müvəqqəti sükutun ardınca daha böyük bir münaqişənin yaranma ehtimalı istisna edilmir.

Bu addım, Yaxın Şərqdəki digər münaqişə zonalarına da müsbət təsir göstərə bilər. Atəşkəsin davamlılığı, bölgədəki sülh səylərinə ümidləri artırır və diplomatik həllərin əhəmiyyətini bir daha önə çəkir.

İranın dini lideri Ayətullah Əli Xameneinin oğlu Müctəba Xamenei maraqlı bəyanatla çıxış edib. O, iranlıların birliyinin ABŞ-ni sarsıtdığını iddia edib. Bu açıqlama regional və beynəlxalq münasibətlərdə gərginliyin artdığı bir dövrdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Müctəba Xamenei qeyd edib ki, İran xalqının daxili birliyi və müqaviməti xarici təzyiqlərə qarşı ən böyük silahdır. Onun sözlərinə görə, bu birlik Vaşinqtonun İrana qarşı tətbiq etdiyi sanksiyaların və digər təzyiq vasitələrinin effektivliyini azaldıb.

ABŞ uzun müddətdir ki, İranın nüvə proqramı, regional fəaliyyətləri və insan haqları məsələləri ilə bağlı narahatlıqlarını dilə gətirir. Müctəba Xameneinin bəyanatı isə Tehranın bu təzyiqlərə qarşı daxili gücə arxalandığını nümayiş etdirir.

Dini liderin oğlunun bu sözləri, həm də ölkə daxilindəki potensial fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, xarici düşmənlərə qarşı vahid mövqe nümayiş etdirmək çağırışı kimi şərh oluna bilər. Bu, İran hökumətinin xalqa mesajı kimi də qəbul edilə bilər.

Analitiklər hesab edirlər ki, bu cür bəyanatlar İranın regional siyasətində öz mövqeyini gücləndirmək və beynəlxalq arenada daha aktiv rol oynamaq istəyinin göstəricisidir. ABŞ-nin bölgədəki maraqları ilə İranın ambisiyaları arasında gərginlik davam edir.

Müctəba Xameneinin açıqlaması, İranın gələcək xarici siyasətində daxili birliyə və müqavimətə daha çox diqqət yetirəcəyinə işarə edir. Bu, Yaxın Şərqdəki geosiyasi vəziyyətə təsir edə biləcək vacib bir amildir.