Blog

ABŞ və İran arasında uzun illərdir davam edən gərginlik və etimadsızlıq fonunda, iki ölkə arasında birbaşa və yüksək səviyyəli danışıqların olmaması beynəlxalq münasibətlər gündəminin əsas mövzularından biri olaraq qalır. Regionda vəziyyətin mürəkkəbliyi bu dialoqun vacibliyini daha da artırır, lakin Tehranın daxilində danışıqlara yanaşmada ciddi fikir ayrılıqları müşahidə olunur.

Əvvəllər İslamabadda ABŞ ilə İran arasında danışıqların ikinci raundunun keçirilməsi planlaşdırılsa da, bu cəhdlər hələlik nəticəsiz qalıb. Bu, həm Vaşinqtonun, həm də Tehranın danışıqlar masasına oturmaq üçün şərtlər və tələblər irəli sürməsindən, həm də İranın daxilindəki fərqli siyasi qanadların mövqelərindən qaynaqlanır.

İranın siyasi elitası arasında ABŞ ilə danışıqların zəruriliyi və ya məqsədəuyğunluğu barədə vahid fikir yoxdur. Bəzi pragmatik qanadlar ölkənin iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq, beynəlxalq sanksiyaların təsirini azaltmaq və regional sabitliyə töhfə vermək üçün dialoqun vacibliyini vurğulayırlar.

Bu qrup hesab edir ki, diplomatik kanalların açılması gərginliyi azaltmaq və qarşılıqlı anlaşmanı təmin etmək üçün yeganə yoldur. Onlar danışıqların İranın milli maraqlarına xidmət edə biləcəyinə inanır, xüsusilə də nüvə proqramı və regional təhlükəsizlik məsələlərində.

Digər tərəfdən, İranın daha mühafizəkar və inqilabçı qanadları ABŞ ilə birbaşa danışıqlara şübhə ilə yanaşır və ya tamamilə qarşı çıxırlar. Onlar Vaşinqtonun etibarsızlığını, keçmişdə verilmiş və sonradan pozulmuş vədləri xatırladır, həmçinin ABŞ-ın İrana qarşı düşmənçilik siyasətini davam etdirdiyini iddia edirlər.

Bu qanadın fikrincə, ABŞ ilə danışıqlar yalnız İranın müqavimətini zəiflətmək və ölkənin daxili işlərinə müdaxilə etmək üçün bir vasitədir. Onlar xarici təzyiqlərə boyun əymədən, ölkənin daxili gücünə və regional müttəfiqlərinə arxalanaraq müstəqil siyasət yürütməyi üstün tuturlar.

Tehran daxilindəki bu fikir ayrılıqları beynəlxalq ictimaiyyətin ABŞ-İran münasibətlərinin gələcəyi ilə bağlı proqnozlar verməsini çətinləşdirir. Nəticədə, hər hansı bir danışıqların baş tutub-tutmayacağı, yaxud uğurlu olub-olmayacağı İranın daxili siyasi dinamikasından və müxtəlif qanadların güc balansından asılı olacaq.

Hazırda ABŞ-İran münasibətləri dalanda qalmaqda davam edir və Tehranın daxilindəki bu fikir ayrılıqları vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir. Yaxın gələcəkdə hər hansı bir irəliləyişin əldə olunması üçün hər iki tərəfin də ciddi kompromislərə getməsi və daxili müqaviməti dəf etməsi tələb olunacaq.

Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) uzun müddət davam edən və bəzən açıq şəkildə ifadə olunan İranda rejim dəyişikliyi siyasətindən geri çəkilməyə başlayıb. Vaşinqtonun bu addımı Yaxın Şərq siyasətində ciddi dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir və regional dinamikaya təsir göstərəcəyi gözlənilir.

Əvvəlki dövrlərdə, xüsusilə müharibə şəraitində, ABŞ rəsmiləri İranda mövcud rejimin dəyişdirilməsini vacib bir hədəf olaraq görürdülər. Bu siyasət, bölgədəki sabitliyi təmin etmək və ABŞ-ın milli maraqlarını qorumaq adı altında irəli sürülürdü. Lakin illər keçdikcə bu yanaşmanın mürəkkəbliyi və gözlənilməz nəticələri daha aydın şəkildə üzə çıxdı.

Analitiklər ABŞ-ın bu siyasətindən imtina etməsinin bir neçə səbəbi olduğunu düşünürlər. Bunlardan biri, rejim dəyişikliyinin bölgədə yaratdığı xaotik vəziyyətlərin təcrübəsi, digəri isə Vaşinqtonun diqqətinin hazırda daha çox Çinlə rəqabətə və Ukrayna müharibəsinə yönəlməsidir. İranla nüvə danışıqlarının yenidən canlandırılması cəhdləri də bu qərarın arxasında duran amillərdən biri ola bilər.

Bu yeni yanaşma, ABŞ-ın İrana qarşı daha çox diplomatiya və sanksiyalar vasitəsilə təzyiq göstərməyə üstünlük verəcəyini göstərir. Rejim dəyişikliyi kimi radikal hədəflər əvəzinə, Vaşinqtonun indi İranın nüvə proqramını məhdudlaşdırmaq və bölgədəki təsirini azaltmaq kimi daha realistik məqsədlərə fokuslanacağı gözlənilir.

İran tərəfi isə ABŞ-ın bu mövqe dəyişikliyinə necə reaksiya verəcəyi hələ bəlli deyil. Lakin bu, iki ölkə arasındakı gərginlikləri azaltmaq və ya ən azından yeni bir dialoq üçün zəmin yaratmaq potensialına malikdir. Bölgədəki digər aktorlar da Vaşinqtonun bu addımını yaxından izləyir və öz strategiyalarını buna uyğunlaşdırmağa çalışırlar.

ABŞ-ın bu qərarı, Yaxın Şərqdəki güc balansında mühüm dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Rejim dəyişikliyi ideyasından uzaqlaşmaq, Vaşinqtonun bölgədə daha sabit və proqnozlaşdırıla bilən bir xarici siyasət yürütmək istəyinin göstəricisi kimi şərh edilə bilər.

İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası ölkədə potensial etiraz dalğasının qarşısını almaq məqsədilə təcili iclas keçirib. Yerli medianın yaydığı məlumata görə, bu addım hökumətin daxili təşvişini və ictimai narazılığın artmasından qaynaqlanan narahatlığını əks etdirir.

Son illərdə İran müxtəlif səbəblərdən, o cümlədən iqtisadi çətinliklər, sosial məhdudiyyətlər və siyasi gərginliklər fonunda genişmiqyaslı etiraz aksiyalarına şahidlik edib. Hökumət bu etirazları yatırmaq üçün sərt tədbirlər görsə də, ictimai narazılıq davamlı olaraq qalır.

Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası ölkənin ən yüksək təhlükəsizlik orqanlarından biridir və onun təcili toplanması vəziyyətin ciddiliyini göstərir. İclasda etirazların potensial miqyası, onların yaranma səbəbləri və bu halların qarşısının alınması üçün atılacaq addımlar müzakirə edilib.

Analitiklər hesab edir ki, hökumət yeni bir etiraz dalğasının başlamasından ciddi şəkildə narahatdır və bu iclas potensial iğtişaşlara qarşı preventiv tədbirlər planının hazırlanması məqsədi daşıyır. Bu, rejimin daxili sabitliyi qorumaq üçün nə qədər həssas olduğunu vurğulayır.

Toplantının detalları və qəbul olunan qərarlar hələlik ictimaiyyətə açıqlanmasa da, bu hadisə İran daxilindəki gərginliyin artdığını və hökumətin xalqın narazılığını nəzarətdə saxlamaq üçün ciddi səylər göstərdiyini bir daha nümayiş etdirir.