Blog

İran İslam Respublikası, ABŞ-ın uran zənginləşdirmə proqramından imtina etmə tələbini qətiyyətlə rədd edib. “Reuters” agentliyinin məlumatına görə, Tehran bu tələbi özünün suveren haqqı və milli təhlükəsizliyinin əsas komponenti kimi qiymətləndirir.

Vaşinqtonun bu tələbi, İranın nüvə fəaliyyətlərini məhdudlaşdırmaq və bölgədə nüvə silahının yayılmasının qarşısını almaq məqsədi daşıyan genişmiqyaslı diplomatik və təzyiq kampaniyasının bir hissəsidir. ABŞ, İranın nüvə proqramının sülh məqsədli olduğuna şübhə ilə yanaşır və bu fəaliyyətlərin potensial hərbi tətbiqlərindən narahatlığını ifadə edir.

İran rəsmiləri dəfələrlə bəyan ediblər ki, onların nüvə enerjisi proqramı yalnız dinc məqsədlərə xidmət edir və Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin (AEBA) nəzarəti altındadır. Tehran, uran zənginləşdirmənin ölkənin enerji ehtiyaclarını ödəmək və tibbi izotoplar istehsal etmək üçün vacib olduğunu vurğulayır.

Bu rədd cavabı, iki ölkə arasında onsuz da gərgin olan münasibətləri daha da mürəkkəbləşdirə bilər. Beynəlxalq ictimaiyyət, xüsusilə də Avropa ölkələri, nüvə razılaşmasının dirçəldilməsi üçün səylər göstərsə də, tərəflər arasında fikir ayrılıqları dərinləşməkdədir.

Analitiklər hesab edirlər ki, İranın bu mövqeyi, Vaşinqtonun Tehran üzərindəki təzyiqlərini artırmasına səbəb ola bilər. Bu isə bölgədəki hərbi gərginliyi daha da yüksəltmək potensialına malikdir və diplomatik danışıqların gələcəyini qeyri-müəyyən edir.

Yaxın Şərqdəki mövcud vəziyyət fonunda, İranın nüvə proqramı ilə bağlı atılan hər bir addım diqqətlə izlənilir və regional təhlükəsizlik üçün ciddi nəticələrə səbəb ola bilər. Diplomatik çıxış yolu tapmaq üçün beynəlxalq səylərin intensivləşməsi gözlənilir, lakin tərəflərin mövqeləri arasında ciddi uçurum qalmaqdadır.

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan pakistanlı həmkarı ilə ABŞ-İran danışıqlarını müzakirə edib. Bu görüş, Yaxın Şərqdə cərəyan edən diplomatik proseslər fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və Ankaranın regional sabitliyə verdiyi önəmi bir daha nümayiş etdirir.

Görüş zamanı tərəflər ABŞ və İran arasında mümkün danışıqların regional sabitliyə və təhlükəsizliyə təsirlərini, habelə iki ölkənin bu prosesdə oynaya biləcəyi rolları dəyərləndiriblər. Türkiyə və Pakistan, regionun mühüm aktorları kimi, gərginliyin azaldılmasına və dialoqun təşviqinə maraqlıdırlar.

ABŞ və İran arasında nüvə proqramı və regional təhlükəsizlik məsələləri ətrafında uzun müddətdir davam edən gərginlik, beynəlxalq ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir. Fidanın bu həssas məsələni pakistanlı həmkarı ilə müzakirə etməsi, Ankaranın bölgədə sülh və sabitliyə töhfə vermək istəyini göstərir.

Türkiyə xarici siyasətində hər zaman dialoq və diplomatiyanı ön planda tutaraq, münaqişələrin sülh yolu ilə həllinə çalışır. Bu görüş də Türkiyənin regional problemlərin həllində fəal rol oynamaq istəyinin bariz nümunəsidir.

Pakistan da İslam dünyasının və Cənubi Asiyanın mühüm ölkələrindən biri kimi, Yaxın Şərqdəki hadisələri yaxından izləyir. İslamabadın ABŞ-İran dialoquna yanaşması, regionda sülhün bərpası üçün potensial yolların axtarışında vacib bir elementdir.

Müzakirələrdə, ehtimal ki, regional təhlükəsizlikdən başqa, ikitərəfli əlaqələr və digər beynəlxalq məsələlər də toxunulub. Türkiyə və Pakistan arasında mövcud olan güclü strateji tərəfdaşlıq, bu cür həssas mövzuların açıq şəkildə müzakirəsinə imkan yaradır.

Bu görüş, Türkiyənin gərginliklərin azaldılması və beynəlxalq sülhün təmin edilməsi istiqamətində apardığı fəal diplomatiyanın bir hissəsidir. Fidanın pakistanlı həmkarı ilə apardığı bu müzakirələr, bölgədəki mürəkkəb vəziyyətin həlli üçün yeni perspektivlər aça bilər.

Britaniya hökuməti Hörmüz boğazında hər hansı bir blokada təşəbbüsünə qoşulmayacağını rəsmi olaraq bəyan edib. Bu qərar, strateji əhəmiyyətə malik olan bu su yolunda gərginliyin artdığı bir dövrdə beynəlxalq diqqəti cəlb edib. Hörmüz boğazı, dünya neft ticarətinin əsas arteriyalarından biri hesab olunur və onun təhlükəsizliyi qlobal iqtisadiyyat üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Londonun mövqeyi, bölgədəki gərginliyi azaltmağa və diplomatik həll yollarını tapmağa yönəlib. Böyük Britaniya rəsmiləri, sərbəst naviqasiya hüququnun qorunmasının vacibliyini vurğulayaraq, hər hansı bir hərbi eskalasiyanın qarşısını almaq üçün səylərini davam etdirəcəklərini bildiriblər. Ölkə, bölgədə sabitliyin təmin edilməsinin tərəfdarıdır və münaqişələrin sülh yolu ilə həllinə çağırır.

Bu qərar, ABŞ-ın İrana qarşı sərt mövqeyi fonunda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Vaşinqtonun bölgədəki hərbi varlığını artırması və İrana qarşı sanksiyaları sərtləşdirməsi, Hörmüz boğazında müəyyən gərginliklərə səbəb olmuşdu. Britaniya, bu münaqişədə tərəf tutmaq əvəzinə, beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində balanslı bir yanaşma sərgiləyir.

Hörmüz boğazının blokadası, qlobal neft bazarlarında ciddi pozulmalara səbəb ola bilər. Dünya neftinin təxminən üçdə biri bu boğazdan keçir ki, bu da hər hansı bir kəsilmənin enerji qiymətlərinə və ümumdünya iqtisadiyyatına dağıdıcı təsir göstərəcəyi deməkdir. Britaniyanın bu addımı, qlobal iqtisadi sabitliyin qorunmasına yönəlmiş bir siqnal olaraq da şərh edilə bilər.

Böyük Britaniya, beynəlxalq tərəfdaşları ilə birlikdə bölgədəki vəziyyəti yaxından izləməyə davam edəcək. London diplomatik kanallardan istifadə edərək, bütün tərəfləri təmkinli olmağa və təxribatçı hərəkətlərdən çəkinməyə çağırır. Ölkə, beynəlxalq dəniz təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün kollektiv səylərin vacibliyini qeyd edir.

Nəticə olaraq, Britaniyanın Hörmüz boğazı blokadasına qoşulmamaq qərarı, bölgədəki gərginliyi daha da artırmaq istəməyən, diplomatik və balanslı xarici siyasətinin bir göstəricisidir. Bu addım, Yaxın Şərqdəki mürəkkəb siyasi dinamikada Londonun konstruktiv rol oynamaq niyyətini əks etdirir.

ABŞ-ın keçmiş prezidenti və növbəti seçkilərdə Respublikaçılar Partiyasından əsas namizəd Donald Tramp, ölkəsinin NATO-ya münasibətinin yenidən nəzərdən keçiriləcəyini bəyan edib. Bu açıqlama, alyansın gələcəyi və ABŞ-ın beynəlxalq təhlükəsizlikdəki rolu ilə bağlı ciddi müzakirələrə yol açıb.

Trampın bu bəyanatı, onun prezidentliyi dövründə də NATO-nun maliyyə yükünün ədalətli paylanması ilə bağlı tənqidlərini davam etdirdiyini göstərir. O, dəfələrlə üzv ölkələrin Ümumi Daxili Məhsullarının 2%-ni müdafiə xərclərinə ayırması tələbinə əməl etməməsini tənqid edib və ABŞ-ın “həddindən artıq” yük daşıdığını iddia edib.

Bu cür yanaşma, xüsusilə Avropalı müttəfiqlər arasında narahatlıq yaradır. Trampın seçilməsi halında, ABŞ-ın NATO-ya olan öhdəliklərini azalda biləcəyi və ya alyansdan çıxma ehtimalının belə müzakirə oluna biləcəyi qorxuları artır. Bu isə kollektiv müdafiə prinsipinin zəifləməsinə səbəb ola bilər.

Analitiklər qeyd edirlər ki, Trampın bu bəyanatları daxili siyasət kontekstində, xüsusilə seçki kampaniyası dövründə səsləndirilir. Lakin onun xarici siyasətə dair mövqeləri, ABŞ-ın qlobal arenadakı mövqeyinə və beynəlxalq münasibətlərə ciddi təsir göstərmək potensialına malikdir.

NATO-nun yaranmasından bəri ABŞ alyansın əsas dayaqlarından biri olub və onun təhlükəsizlik çətirini təmin edib. Trampın yanaşması isə bu köklü münasibətləri yenidən formalaşdırmağa yönəlmiş bir siqnal kimi qiymətləndirilir. Bu, Avropa ölkələrini öz müdafiə imkanlarını gücləndirməyə və ABŞ-dan asılılığı azaltmağa sövq edə bilər.

Gələcəkdə ABŞ-ın NATO siyasətində hansı konkret dəyişikliklərin olacağı hələlik qeyri-müəyyən olaraq qalır. Lakin Trampın bəyanatı, alyansın üzv ölkələri arasında strateji planlaşdırma və müdafiə xərcləri ilə bağlı daha intensiv müzakirələrə təkan verəcəyi gözlənilir.

Türkiyənin tanınmış siyasi xadimi Cevdet Yılmaz, ABŞ ilə İran arasında mövcud gərginliklərə toxunaraq, yaxın zamanda bu münasibətlərdə sürətli bir həll gözləməyin real olmadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, iki ölkə arasındakı problemlərin kökləri dərindir və qısa müddətdə aradan qaldırılması çətindir.

ABŞ və İran arasında onilliklərdir davam edən fikir ayrılıqları və qarşıdurmalar regionda sabitliyin əsas maneələrindən biri olaraq qalır. Nüvə proqramı, regional münaqişələrə müdaxilə və sanksiyalar kimi məsələlər münasibətləri daha da gərginləşdirir. Bu gərginliklər təkcə iki ölkəni deyil, bütün Yaxın Şərq regionunu və beynəlxalq siyasəti təsir altına alır.

Cevdet Yılmaz vurğulayıb ki, ABŞ-ın İrana qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar və İranın regiondakı fəaliyyətləri ilə bağlı narahatlıqlar dialoq üçün zəmin yaratmır. Hər iki tərəfin mövqelərindəki sərtlik, qarşılıqlı etimadsızlıq və fərqli strateji maraqlar hər hansı bir irəliləyişi əngəlləyir. Bu səbəbdən, diplomatik cəhdlər belə tez bir nəticə vermir.

Analitiklər də Yılmazın bu fikirlərini dəstəkləyərək, ABŞ və İran arasında uzunmüddətli və kompleks bir danışıqlar prosesinin lazım olduğunu qeyd edirlər. Lakin hazırkı siyasi mühitdə belə bir prosesin başlanması və uğurla nəticələnməsi üçün ciddi maneələr mövcuddur. Regiondakı müxtəlif aktorların maraqları da bu prosesi daha da mürəkkəbləşdirir.

Yılmazın açıqlaması, Yaxın Şərqdəki gərginliyin yaxın gələcəkdə də davam edəcəyinə dair beynəlxalq ictimaiyyətə bir xəbərdarlıq olaraq qiymətləndirilə bilər. Bu isə region ölkələri üçün təhlükəsizlik və iqtisadiyyat sahəsində yeni çağırışlar deməkdir.

Beləliklə, ABŞ və İran arasındakı münasibətlərin normallaşması üçün hələ uzun bir yol var. Cevdet Yılmazın qeyd etdiyi kimi, bu məsələdə sürətli və asan həll yolları axtarmaq realistik deyil; əksinə, uzunmüddətli strategiya və davamlı diplomatik səylər tələb olunur.

İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) Hörmüz boğazı ilə bağlı ciddi xəbərdarlıq edib. Təşkilat, boğaza hərbi gəmilərin yaxınlaşması halında bölgədəki atəşkəs rejiminin pozulacağını bəyan edib. Bu açıqlama regional gərginliyin artdığı bir vaxta təsadüf edir və beynəlxalq ictimaiyyətdə narahatlıqla qarşılanıb.

SEPAH rəsmiləri vurğulayıblar ki, Hörmüz boğazı İranın milli təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir və bu əraziyə hər hansı bir xarici hərbi müdaxilə qəbuledilməzdir. Onlar xüsusilə Qərb ölkələrinin hərbi gəmilərinin boğazda mövcudluğuna işarə edərək, bunun regionda sabitliyi pozduğunu və təhlükəli nəticələrə yol aça biləcəyini bildiriblər.

Hörmüz boğazı dünyanın ən strateji dəniz yollarından biridir və qlobal neft təchizatının əhəmiyyətli bir hissəsi bu boğazdan keçir. İran bu su yolunun təhlükəsizliyini öz əlində saxlamağa çalışır və beynəlxalq sularda naviqasiya azadlığını təmin etməklə yanaşı, öz suveren hüquqlarını da qoruduğunu bəyan edir.

Atəşkəs rejiminin pozulması xəbərdarlığı, regionda onsuz da kövrək olan sülh proseslərinə ciddi zərbə vura bilər. SEPAH-ın bu bəyanatı, xüsusilə son dövrlərdə Yəmən, Suriya və İraqda müşahidə olunan gərginliklərin fonunda daha da böyük əhəmiyyət kəsb edir və bölgədəki qüvvələr balansı üçün yeni bir sınaq ola bilər.

Analitiklər SEPAH-ın bu xəbərdarlığını bölgədəki hər hansı bir hərbi eskalasiyanın qarşısını almaq üçün preventiv bir addım kimi qiymətləndirirlər. Lakin bu, eyni zamanda, İranın öz maraqlarını qorumaq üçün hərbi güc tətbiq etməyə hazır olduğunu göstərən bir siqnaldır və gərginliyi daha da artıra bilər.

Beynəlxalq ictimaiyyət və regional oyunçular bu vəziyyəti yaxından izləyir. Hörmüz boğazında hər hansı bir insident qlobal iqtisadiyyata və regionun təhlükəsizliyinə ciddi təsir göstərə bilər. Diplomatik səylər gərginliyi azaltmaq və mümkün münaqişənin qarşısını almaq üçün vacibdir.

İran İslam Respublikası Hörmüz Boğazı ilə bağlı beynəlxalq ictimaiyyətə sərt mesaj göndərərək, “Döyüşsəniz, döyüşəcəyik” bəyanatını verib. Bu qətiyyətli mövqe regionda onsuz da yüksək olan gərginliyi daha da artıraraq, qlobal enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqları yenidən gündəmə gətirib.

Hörmüz Boğazı dünyanın ən strateji dəniz yollarından biridir. Fars Körfəzini Oman Dənizi və Hind Okeanı ilə birləşdirən bu dar keçid, qlobal neft tədarükünün təxminən üçdə birinin, yəni gündəlik 20 milyondan çox barel xam neft və digər neft məhsullarının daşındığı həyati əhəmiyyətli marşrutdur. Onun bağlanması və ya təhlükə altına düşməsi dünya iqtisadiyyatına ciddi zərbə vura bilər.

İranın bu bəyanatı, ABŞ və müttəfiqlərinin regiondakı hərbi mövcudluğuna və İrana qarşı tətbiq edilən sanksiyalara cavab olaraq qiymətləndirilir. Tehran uzun müddətdir ki, öz suveren hüquqlarını və regiondakı maraqlarını müdafiə etmək üçün Hörmüz Boğazının strateji əhəmiyyətindən istifadə edə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edir.

Son illərdə boğazda bir sıra insidentlər, o cümlədən tankerlərə hücumlar və gəmilərin ələ keçirilməsi halları baş verib ki, bu da regiondakı vəziyyətin nə qədər kövrək olduğunu göstərir. İranın hazırkı bəyanatı bu insidentlərin fonunda daha da ciddi qəbul edilir.

Analitiklər hesab edir ki, İranın bu addımı həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq oyunçulara ünvanlanmış güc nümayişidir. Tehran, hər hansı bir hərbi müdaxiləyə qarşı durmaq və öz təhlükəsizliyini təmin etmək qətiyyətində olduğunu nümayiş etdirmək istəyir.

Bu cür kəskin bəyanatlar beynəlxalq münasibətlərdə gərginliyin artmasına səbəb olur və diplomatik həll yollarının tapılmasını daha da çətinləşdirir. Dünya ictimaiyyəti və regional dövlətlər tərəfləri təmkinli olmağa və dialoq yolu ilə problemləri həll etməyə çağırır.

Hörmüz Boğazı ətrafındakı vəziyyət yaxın gələcəkdə də diqqət mərkəzində qalacaq və qlobal geosiyasətin əsas gündəm maddələrindən biri olacaq. Regionda sülh və sabitliyin təmin edilməsi üçün bütün tərəflərin məsuliyyətli davranışı vacibdir.

İranın prezidentliyə namizədi Məsud Pezeşkian ABŞ ilə mümkün razılaşma üçün Tehranın şərtlərini açıqlayaraq beynəlxalq diqqəti öz üzərinə çəkib. Bu bəyanat, regionda və qlobal arenada gərginliyin artdığı bir dövrdə İranın xarici siyasətində potensial dəyişikliklərə işarə edir.

Pezeşkianın ifadələrinə görə, İran, ABŞ ilə hər hansı bir razılaşmaya getməzdən əvvəl bir sıra əsas tələblərin yerinə yetirilməsini gözləyir. Bu tələblər arasında ilk növbədə İrana qarşı tətbiq edilən sanksiyaların tamamilə ləğvi və ölkənin nüvə proqramı ilə bağlı beynəlxalq zəmanətlərin verilməsi yer alır.

Namizəd həmçinin vurğulayıb ki, Tehranın bölgədəki təhlükəsizlik maraqları və müttəfiqlərinin müdafiəsi hər hansı bir danışıqda əsas prioritet olacaq. Bu, İranın regional təsirini qorumaq və daxili sabitliyini təmin etmək istəyinin göstəricisidir.

Bu bəyanatlar, İranın yaxınlaşan prezident seçkiləri fonunda səsləndirilir və namizədlərin xarici siyasət mövqelərini seçicilərə təqdim etmək cəhdləri kimi qiymətləndirilə bilər. Pezeşkianın mövqeyi, əvvəlki hökumətlərin xarici siyasət kursundan fərqli və ya ona uyğun ola bilər, bu da seçkilərin nəticəsindən asılı olaraq ölkənin gələcək istiqamətini müəyyən edəcək.

ABŞ tərəfindən hələlik rəsmi bir reaksiya verilməsə də, bu cür bəyanatlar beynəlxalq ictimaiyyətdə geniş müzakirələrə səbəb olur. İranın yeni prezidentinin kimliyindən asılı olmayaraq, Tehran-Vaşinqton münasibətlərinin gələcəyi, regionda sülh və sabitlik üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Analitiklər, Pezeşkianın şərtlərinin həm daxili auditoriyaya, həm də beynəlxalq tərəfdaşlara ünvanlandığını qeyd edirlər. Bu, İranın nüvə razılaşmasına qayıtmaq və ya yeni bir razılaşma əldə etmək üçün müəyyən bir çərçivə təklif etməsi kimi şərh edilə bilər.

Gələcək danışıqlar və ya diplomatik səylər, bu şərtlərin nə dərəcədə qəbul edilə biləcəyini və ya güzəştlər edilə biləcəyini göstərəcək. Lakin bir şey dəqiqdir ki, İranın xarici siyasət gündəmində ABŞ ilə münasibətlər yenidən ön plana çıxır.

ABŞ-ın nüfuzlu “The Wall Street Journal” qəzetinin məlumatına görə, İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) zərbə katerlərinin 60%-dən çoxu hazırda işlək vəziyyətdədir. Bu məlumat, bölgədəki hərbi gərginliyin artdığı bir dövrdə İranın dəniz qüvvələrinin potensialını bir daha gündəmə gətirir.

SEPAH-ın dəniz qüvvələri, xüsusilə Fars Körfəzi və Hörmüz boğazında asimmetrik müharibə strategiyası üçün kritik əhəmiyyət kəsb edir. Kiçik, sürətli və çevik katerlər, böyük hərbi gəmilər üçün ciddi təhdid yarada bilər, xüsusilə də “sürü” taktikaları tətbiq edildikdə.

Hörmüz boğazı, dünya neft ticarətinin əsas arteriyalarından biri olaraq, strateji əhəmiyyətə malikdir. İranın bu boğazda hərbi mövcudluğunu gücləndirməsi, beynəlxalq dənizçilik və enerji təhlükəsizliyi üçün potensial risklər daşıyır.

ABŞ və onun regiondakı müttəfiqləri, İranın bu növ hərbi imkanlarını yaxından izləyir. SEPAH-ın zərbə katerlərinin yüksək işlək vəziyyətdə olması, regionda hər hansı bir potensial qarşıdurma zamanı İranın dənizdəki müdafiə və hücum qabiliyyətinin vacib bir hissəsini təşkil edir.

Bu cür katerlər, əsasən raketlər, torpedalar və pulemyotlarla təchiz olunur. Onların əsas məqsədi, daha böyük və ağır silahlı düşmən gəmilərinə qarşı sürətli və gözlənilməz hücumlar həyata keçirməkdir. Bu, İranın müdafiə doktrinasının mühüm bir elementidir.